Écrits anonymes sur la musique au xiiie siècle
Écrits relatifs à la musique ( 580-1764) : Index chronologique
Ad evidenciam eorum, anonyme XIIIe, France
Ad evidenciam eorum quae dicuntur in musica primo sciendum quod [...]
Manuscrits
- Ms. 461 (V.6.11), Glasgow, University Library, Hunterian Museum, origine française, daté 1411, f. 34v-37
- Ms. Laud. Misc. 644 (S. C. 1487), originaire de Bayeux, seconde moitié XIIIe siècle, f. 139-142, Ad evidentiam eorum quae dicuntur in musica [...]

Ad pectus, anonyme XIIIe
Ad pectus purgandum et ad vocem clarificandum et tussim sedandam apozima valens [...]
Manuscrits
- Ms. Cpv 2503, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, XIIIe siècle, f. 57v
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potis-simum [3 v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (II) p. 278 - Attribué à Gerlandus [Édition électronique de l'Université d'Indiana]

Anonyme arabe 13, première moitié XIIIe
L'art des modes
Manuscrits
- Ms. A. 39, Gotha, ehemalige Herzogliche Bibliothek, f. 45b-64a

Anonyme de Coussemaker II (1), anonyme XIIIe
Quandocumque punctus quadratus vel nota quadrata tractum habens (tradition Francon)
Manuscrits
- Ms. 42, Saint-Dié, origine italienne supposée, fin du XIVe siècle, f. 43v-43
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans « Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina » [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (I) p. 303
- SEAY ALBERT, Anonymous II : Tractatus de discantu (Concerning discant). Dans «Texts & Transla¬tions» (1), Colorado College Music Press, , Colorado Springs 1978 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]

Anonyme de Coussemaker III (1), anonyme XIIIe
Quandocumque nota quadrata vel punctus quadratus invenitur, quod idem est
Manuscrits
- Ms. 42, Saint-Dié, origine italienne supposée, fin XIVe siècle, f. 54v-58v
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (I) p. 319
- REANEY GILBERT, Anonymus: Compendium musicae mensurabilis artis antiquae. Dans «Corpus Scriptorum de Musica» (34), American Institute of Musicology 1987, p. 27-36 [Édition électgronique de l'Université d'indiana]

Anonyme de Coussemaker IV (1), anonyme XIIIe
Cognita modulatione melorum
Manuscrits
- Ms. Add. 4909, London, British Library, origine anglaise, XVIIIe siècle (copie du Cotton Tib. B.IX), f. 56v-93
- Ms. Cotton Tiberius B.IX, id., origine anglaise, XIVe siècle, f. 215-224 (voir description du manuscrit)
- Ms. Royal 12.C.VI, id., origine anglaise, daté de v. 1275, f. 59-80v
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (I) p. 327 [d'après le ms. Royal 12 C. VI]
- DITTMER LUTHER, Anonymous IV. Dans «Musical Theorists in Translation» (1), The Institute of Mediaeval Music, Brooklyn 1959 [éd. et trad.]
- RECKOW FRITZ (éd.), Der Musiktraktat des Anonymus 4. Teil I: Edition, Teil II: Interpretation der Organum purum-Lehre. Dans «Beihefte zum Archiv für Musikwissenschaft» (4-5), Wiesbaden 1967 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
- YUDKIN JEREMY, Notre Dame Theory: A Study of Terminology, Including Translations of Anonymous IV and the Anonymous of St. Emmeram (thèse). Stanford University 1982
- —, The Music Treatise of Anonymous IV, a New Translation. Dans «Musicological Studies and Documents» (41), American Institute of Musicologie 1985
Bibliographie
- BURNETT CHARLES, The Use of Geometrical Terms in Mediaeval Music: Elmuahim and Elmu-arifa and the Anonymous IV. Dans «Sudhoffs Archiv» (70) 1986, p. 198-205
- DITTMER LUTHER, Binary Rhythm, Musical Theory and the Worcester Fragments. Dans «Musica Disciplina» (7) 1953, p. 39-57
- FROBENIUS WOLF, Zur Datierung von Francos Ars cantus mensurabilis. Dans «Archiv für Musikwissenschaft» (27) 1970, p. 122-127
- HIEKEL HANS OTTO, Zur Überlieferung des Anonymus IV. Dans «Acta Musicologica» (34) 1962, p. 185-191
- ROESNER EDWARD H., Johannes de Garlandia on Organum in speciali. Dans «Early Music History» (2) 1982, p. 129-160
- SANDERS ERNEST H., Consonance and Rhythm in the Organum of the 12th and 13th Centuries. Dans «Journal of the American Musicological Society» (33) 1980, p. 268-271, 278, 280, 286
- VAN DEUSEN NANCY, Theology and Music at the Early University. The Case of Robert Grosseteste and Anonymous IV. Leiden-New York-Köln 1995
- VAN DER WERF HENDRIK, Anonymous IV as Chronicler. Dans «Journal of the Musicological Society of Australia» (15) 1992, p. 3-25
- WOLF JOHANNES, Geschichte der Mensural-Notation von 1250-1460. Leipzig 1904, Hildes-heim-Wiesbaden 1965, p. 4, 11, 13, 15, 66
- YUDKIN JEREMY, The Rhythm of Organum Purum. Dans «Journal of Musicologie» (2) 1983, p. 355-376

Anonyme de Coussemaker VI (1), anonyme XIIIe
Cum in isto tractatu de figuris sive de notis
Manuscrits
- Ms. Add. 4909, London, British Library, origine anglaise, XVIIIe siècle (copie du Cotton Tib. B.IX), f. 98-104
- Ms. Royal 12.C.VI, id., origine anglaise, daté de v. 1275, f. 54-58
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (I) p. 369 [d'après le ms. Royal 12 C VI] [Édition eléctronique de l'Université d'Indiana]
- REANEY GILBERT, Tractatus de figuris sive de notis. Dans «Corpus Scriptorum de Musica» (12), American Institute of Musicology 1966, p. 40-51

Anonyme de Coussemaker VII (1), anonyme XIIe
Modus in musica est debita mensuratio temporis
[...]
(musique mesurée et intervalles, vers 1270)
Manuscrits
- Ms. lat. 6286 Paris, Bibliothèque nationale, XIVe siècle, f. 13v-14v. On trouve des fragments de ce traité dans le Ms. 528, Stadsbliothek Brugge (XIIIe) f. 55v : Notandum est quod motellus cuiuscumque modi sit debet iudicari [...] et au f. 58v : In tercio modo est quaedam regula quod quando node diversis habemus
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (1) p. 378-83
- REANEY GILBERT, Anonymus, De musica Libellus; Anonymus, Tractatus de discantu ; Pseudo-Franco de Colonia, Compendium discantus. Dans «Corpus Scriptorum de Musica» (36), American Institute of Musicology, Neuhausen 1996 [édition électronique de l'Université d'Indiana]
Bibliographie
- JACOBSTHAL GUSTAV, Mensuralnotenschrift des zwölften und dreizehnten Jahrhunderts. Berlin 1871; Walluf bei Wiesbaden 1973, p. 37, 44
- PINEGAR SANDRA, E xploring the Margins: A Second Source for Anonymous 7. Dans «Journal of Musicological Research» (12) 1992, p. 213-243
- RECKOW FRITZ (éd.), Der Musiktraktat des Anonymus 4. Teil I: Edition, Teil II: Interpretation der Organum purum-Lehre. Dans «Beihefte zum Archiv für Musikwissenschaft» (4-5), Wiesbaden 1967
- WOLF JOHANNES, Geschichte der Mensural-Notation von 1250-1460. Leipzig 1904, Hildesheim-Wiesbaden 1965, p. 80

Anonyme de Hailsprunne, anonyme XIIIe
Tractatus duorum monachorum de Hailsprunne
Regulae de musica (vers 1295)
Manuscrits
- Ms. 66, Erlangen, Universitätsbibliothek, XIIIe (f. 1-100v), XIVe (f. 102-109) et XVe siècles (f. 110-119), f. 102-109 (copié du Ms. Cpv 55, Wien, Nationalbibliothek)
Éditions
- METTENLEITER DOMINICUS. Musikgeschichte der Stadt Regensburg. Aus der Vergangenheit bayrischer Städte. Regensburg 1866, p. 61-70 [éd. partielle] [Édition électronique de l'Université d'Indiana]

Anonyme de Ratisbonne, anonyme XIIIe, Allemagne
[Reverentissimo domino ac patri H. ratysponensis […]
Incipit ars musica. Hujus artis experientia […]
(traité anonye de plain-chant suivi d'un tonaire dédié à Henri II,
évêque de Ratisbonne (1277-1296)
Manuscrits
- Ms. Clm 5539, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande (Regens¬burg), XIIe siècle, f. 1v-24 & 189
Éditions
- GÖLLNER MARIE LOUISE, The Manuscript Cod. lat. 5539 of the Bavarian State Library. Dans « Music Studies and Documents » (43), American Institute of Musicologie 1993 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
- HUGLO MICHEL, Les tonaires. Inventaire, analyse, comparaison. C.N.R.S., Société Française de Musicologie, Paris, Heugel 1971, p. 280, 421, 426,457 (formules usuelles du tonaire)
- METTENLEITER DOMINICUS, Musikgeschichte der Stadt Regensburg. Aus der Vergangenheit bayrischer Städte. Regensburg 1866, p. 70-78
Bibliographie
- SACHS KLAUS-JÜRGEN, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter. Dans « Schriftenreihe der Walcker-Stiftung » (2-3), Stuttgart-Murrhardt 1970-1980, p. 38
- WIESEND REINHARD, Die Notierung der Musikbeispiele in den Münchener Guidohandschriften. Document dactylographié, Hds. Abt. De 5018, München, Bayerische Staatsbi-bliothek 1971
- WOLF JOHANNES, Handbuch der Notationskunde [2 v.]. Leipzig 1913-1919, (I) p. 428, 479

Armonia est dulcis copulatio, anonyme XIIIe, Italie
Armonia est dulcis copulatio vocum [...]
(terminologie, tableau des muances)
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 32, Armonia est dulcis copulatio vocum ; f. 33, Quattuor sunt maneriae cantuum [Édition électronique par Christian Meyer]

Audi chorum, anonyme XIIIe
Audi chorum organicum instrumentum musicum [...]
(formule versifiée)
Manuscrits
- Ms. Cpv 2339, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, XIIIe siècle, f. 116v; Ms. I 4/23 (314), Engelberg
- Ms. 554, Erlangen, Universitätsbibliothek, origine allemande, daté 1454-1480, f. 203
- Ms. 8° 44, Erfurt, Wissenschaftliche Allgemeinbibliothek, f. 54v
- Ms. St. Thomas 391, Leipzig, Universitätsbibliothek der Universität zu Leipzig, f. 82
Audi chorum organicum instrumentum musicum
Modemorum artificum documentum melicum
Canentem ludere amabiliter
Canere laudabiliter
Docens breviter, leniter, utiliter, duciter,
humiliter.
Ideo persuadeo hic attendere
Jubeo commoneo haec apprendere mentifigere
humiliter.
Musice! Milites te babilites
Usum exercites artem usites
Habilem corpore te prebeas facilem pectore te exhibeas
Follibus provideas bene flautes habeas
Istare praetereas
Diligenter caveas
His prae habitis sonum elice doctis digitis modum perfice neumis
placidis.
Gravis chorus succinat
Qui sonorous buccinat
Vox acute concinat
Choro chorus succinat
Diafonico et organico
Nunc acutas moveas
Nunc ad graves redeas modo lyrico
Nunc per voces medias trans volando salias,
Saltu melico manu mobili, delectabili
Nunc per voces medias trans volando salias,
Saltu melico manu mobili, cantabili.
Tali modulo, mellis aemulo placens populo.
Qui miratur et laetatur et cantatur et laudatur
Deo sedula qui regnat in saecula
Huius artis praeceptori secum Deus det Guidoni vitam
aeternalem.
Fiat, Amen.
Huius artis praeceptori, Amen.
Deus det Guidoni, Amen.
vitam aeternalem, Amen.
Bibliographie
- Dans « Zeitschrift für Musikwissenschaft » (12) 1929, p. 65 et suivantes

Autentus protus sonat, anonyme XIIIe
Autentus protus sonat in dulcine tonus
(formule versifiée sur les modes)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 36v-37r (voir description du manuscrit)
- Ms. 1965, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine polonaise (Cracovie), daté 1445-1448, f. 39v-40

Cantus est in choro, anonyme XIIIe
Cantus est in choro, sonus in tympano [...]
Manuscrits
- Ms. 26, Chambéry, Bibliothèque municipale, provenant du couvent des Dominicains de Chambéry (origine inconnue), XIIIe siècle, f. 1r
Bibliographie
- Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques de France. Départe¬ments (XXI), Paris 1893, p. 208

Certe primus, anonyme XIIIe
Certe primus habet principia hec [...]
(sur les modes)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 24v-25r

Cum Boecius Rome, anonyme XIIIe, Italie
Cum Boecius Rome degeret, Pitagoras quoque in Tarento viveret [...]
Manuscrits
- Ms. 5-2-25, Sevilla, Biblioteca Capitular y Colombina, origine italienne et catalane, XIVe-XVe siècles, f. 41-48 ( voir la description du manuscrit )
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 1r ( voir la description du manuscrit )

De autento proto, anonyme XIIIe
De autento proto. Sane atentus protus XIII in sese continet varietates [...]
Manuscrits
- Ms. Lat. 7211, Paris, Bibliothèque nationale de France, originaire de Luxeuil en Bourgogne, XIIe siècle pour cette partie, f. 19rv

Decem in huius artis, Anonyme XIIIe
Decem in huius artis exordio fere inquirenda cognovimus [...]
Manuscrits
- Ms. Lat. 7185, Paris, Bibliothèque nationale, origine française, XIIIe siècle, f. 178v

De consonantias vocum, anonyme XIIIe
De consonantias vocum. Quot sunt consonancie vocum.
Resp. Septem tres perfecte [...]
(sur les intevalles et les consonances)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 1r-2v

De evidentia eorum, anonyme XIIIe
De evidentia eorum quae dicuntur in musica [...]
Manuscrits
- Ms. Digby 191 (S.C. 1792), Oxford, Bodleian Library, origine anglaise, fin XIIIe-début XIVe siècle, f. 38v-70v

De interrogatione toni, Anonyme XIIIe
De interrogatione toni. Tonus quid est. Resp. Regula
que de omni cantu in fine diiudicat [...]
(sur les huit tons)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 9r-13v

De origine et processu, anonyme XIIIe
De origine et processu artis musice et quid conferre
videatur
(traité avec tonaire)
Manuscrits
- Ms. 245 Bibliothèque municipale Rouen, daté XIIIe siècle, f. 2r-28v

De primo et secundo, anonyme XIIIe
De primo et secundo tono. Primus et secundus finit in d gravi […]
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 28r-29v

Est autem unisonus, anonyme XIIIe
Est autem unisonus quando duæ uoces manent in uno & eodem loco[...]
Manuscrits
- Ms. Add. 4909, London, British Library, origine anglaise, XVIIIe siècle. f. 94v-96
- Ms. Royal 12.C.VI, London, British Library, origine anglaise, de v. 1275, f. 54-58. b34, 50-51v

Est mundana, anonyme XIIIe, France
Est musica mundana, humana et instrumentalis. De instrumentali agit Boetius [...]
Manuscrits
- Ms. 754, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine française supposée, fin XIIIe-début XIVe siècle, f. 41-43 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]

Est tonus, Anonyme XIIIe, Angleterre
Est tonus sic ut re ut aut re.mi.re. uel fa.sol.fa. sol.la.sol. solet hic sonare [...]
Formule mnémotechnique, incluse dans le traité du 13e siècle (ms. Harley): Tonus dicitur a tonando quia prima vox [...] [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
Manuscrits
- Ms. Harley 978, London, British Library, originaire de l'abbaye bénédictine de Reading, Angleterre, XIIIe siècle, f. 14
- Ms. Lansdowne 763, id., origine anglaise, daté de v. 1450, copié par John Wylde. Copié dans le Ms. Add. 4912 (XIIIe siècle), f. 54-55

Gamma ut, id est littera G grecum, anonyme XIIIe
Gamma ut, id est littera G grecum
(monocorde)
Manuscrits
- Ms. Clm 2599, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande, XIIIe siècle, f. 76
Éditions
- BERNHARD MICHAEL, Zur Handschrift Clm 2599. Dans « Musik in Bayern » (22) 1968, p. 22

Haec organica institutio, anonyme XIIIe, Flandre
Haec organica institutio cum omni cantuum multiplicitate [...]
Manuscrits
- Ms. ML 171 C 77 (Philipps 1281), Washington, Library of Congress, Music Division, origine flamande, XIIe et XIVe siècles, f. 30rv

Hoc est Opusculum, anonyme XIIIe
Hoc est Opusculum valde utile de Musica.
Consequenter de numero aliquantum similiter prout ad principale intentum
sufficit explicemus. Et primo interpretendo, secondo diffiniendo [...]
(traité attribué à Roger Bacon par Fétis)
Manuscrits
- Ms. R 47 sup., Milano, Biblioteca Ambrosiana, XIIIe-XIVe siècles, f. 43r-57v

In Arithmetica legitur, anonyme XIIIe, Allemagne
In Arithmetica legitur dupla proportio […]
Manuscrits
- Ms. Clm 2599, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande, XIIIe siècle, f. 96, suivi par la repésentation de la légende des marteaux de Pythagore
Éditions
- BERNHARD MICHAEL, Zur Handschrift clm 2599. Dans « Musik in Bayern » (22) 1981, p. 23-24

Incipit doctrina, anonyme XIIIe
Incipit Doctrina tonorum. Primus modus in prima finalium finit [...]
Manuscrits
- Ms. 115 (LXX), dit Antiphonaire de Vercelli, Vercelli, Duomo di S. Eusebio, Biblioteca e Archivio Capitolari, XIIIe siècle, f. 208v-213v

In nomine domini, Anonyme XIIIe
In nomine domini nostri Jehsu Christi incipit de
consonantiis musice artis qualiter quisquis agnoscere debeat. Si cupit
cognoscere [...]
(tonaire avec prologue)
Manuscrits
- Ms. 54, Piacenza, Archivio Capitolare, originaire de Piacenza, début XIIIe siècle, f. 149r-151r

Intervallum est soni gravis, anonyme XIIIe
Intervallum est soni gravis acutique spaciorum habitudo [...]
Manuscrits
- Ms. Digby 17, Oxford, Bodleian Library, origine anglaise, XIIIe-XIVe siècles, f. 91-109

Introduciones in arte musica, anonyme XIIIe
Introduciones in arte musica plana. Primo vivendum est quid sit musica [...]
Manuscrits
- Ms. XI 282, St.-Florian, Stiftsbibliothek, XIIIe siècle, f. 2r-38r
- Ms. Cappon. lat. 206, Roma, Biblioteca Vaticana, origine italienne, XVe siècle, f. 39v-44v

Iste numerus continet, anonyme XIIIe
Iste numerus continet totum anteriorem [...] et
sexquioctava unitas est differentia
(figuration des intervalles)
Manuscrits
- Ms. lat. 7185 Paris, Bibliothèque nationale, origine française, XIIIe siècle, f. 177v
Monochordi Ottonis, Manuscrit fin XIIIe, Allemagne
Monochordi Ottonis
Manuscrits
- Ms. Clm 5539, München, Bayerische Staatsbibliothek, XIIIe siècle, f. 143v-144
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans «Scriptores ecclesiastici de musica», Saint-Blasien 1784; Georg Olms Verlag, Hildsheim 1963, (I), addition p. 523
Bibliographie
- SMITS VAN WAESBERGHE JOSEPH, Musikerziehung Lehre und Theorie der Musik im Mittelalter. Dans «Musikgeschichte in Bildern» (III), Leipzig 1969

Monochordum Guidonis, anonyme XIIIe, Allemagne
Monochordum Guidonis
Monochordum Ottinis
Manuscrits
Ms. Clm 4622, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine bavaroise, fin XIe siècle [XIIe siècle pour le f. 94-111; XIIIe siècle pour le f. 81-93 & 112-167v], f. 143v-144
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potis-simum [3 v.] », St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 252-253 (dépliant)
Bibliographie
- SMITS VAN WAESBERGHE JOSEPH, De musico- paedagogico et theoretico Guidone Aretino eiusque vita et moribus. Firenze 1953, p. 87 (n° 33)

Musica dicitur a Moys, anonyme XIIIe
Attribué à tort à Theodorico da Campo par de Coussemaker, d'après le Barberini lat. 307
De canto organo ; Musica dicitur a Moys quod est aqua, et ycos scientia ; vel dicitur a musis per derivationem, quia per musas vox carminum at vocum modulatio habetur
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 23
- Ms. Lat. 1093, Paris, Bibliothèque Nationale, origine normande supposée, XIIIe-XIVe siècles, f. 84r; Ms. Lat 15121, id., XIIIe siècle, f. 62v-63v
- Ms. Barberini lat. 307, Rome, Biblioteca Vaticana, origine italienne, fin XIVe siècle, f. 21r-27r, fragment du traité Omnis ars sive doctrina, (attribué à tort à Theodorico da Campo)
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805- 1876), Dans « Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina » [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (III) p. 177-193 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
- SWEENEY CECILY PAULINE, Anonymus : De musica mensurabili. Dans «Corpus Scriptorum de Musica» (13), American Institute of Musicology 1971, p. 9-56
Bibliographie
- SWERDLOW NOEL. Musica Dicitur A Moys, Quod Est Aqua. Dans « Journal of the Ame-rican Musicological Society » (20) 1967, p. 3-9
Voir : Lambertus

Musica vocalis, anonyme XIIIe
Musica vocalis tocius pars specialis [...]
Manuscrits
- Ms. 245 (A.190), Rouen, Bibliothèque municipale, XIIIe siècle, f. 2-28

Nos gravamen quamplurium, anonyme XIIIe, France
Nos gravamen quamplurium et difficultatem attendentes [...]
Manuscrits
- Ms. Ripoll 109, Barcelona, Arxiu de la Corona d'Aragó, originaire d'Avignon, fin XIIIe siècle, début XIVe, f. 135a-136b. Nos gravamen quamplurium et difficultatem attendentes [...] De quantitate discreta mobili est musica [...] Dicitur solutio est quod sicut prius dictum [...]

Notandum quod, muteto, anonyme XIIIe
[ Tractatus de musica mensurabili Tractatus artis antiquae cum explicatione mensurae binariae] Notandum quod, muteto vel conducto qui mensurabiliter cantantur
Manuscrits
- Ms. cpv 5003, Wien, Österreichische Nationalbibliothek
Éditions
- RISTORY HEINZ, Anonymus: Compendium musicae mensurabilis artis antiquae. Dans « Corpus Scriptorum de Musica » (34), American Institute of Musicology 1987, p. 41-61
- REANEY GILBERT, Anonymus: Compendium musicae mensurabilis artis antiquae. Dans «Corpus Scriptorum de Musica» (34), American Institute of Musicology 1987, p. 69-73 [Édition électronique de l'Université d'indiana]

Notularum alia longa, anonyme XIIIe
Notularum alia longa, alia brevis, alia semibrevis
Manuscrits
- Ms. C 55, Uppsala, Universitetsbiblioteket
Éditions
- MOBERG CARL ALLAN, Om flerstämmig musik i Sverige under medeltiden. Dans «Svensk Tidskrift för Musikforskning» (10) 1928, p. 82-86 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]

Omnis cantus in his tantum, anonyme XIIIe
Omnis cantus in his tantum diffinitur litteris D E F G
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 4r-5r ( voir description du manuscrit )

Pictagoras grecus, anonyme XIIIe, Italie
Pictagoras grecus musice radix ipsius inventor
[...]
(traité de solmisation avec main guido-nienne)
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 21v-23 ( voir la description du manuscrit )

Primus morosus, anonyme XIIIe, Allemagne
Primus morosus graditur, gravis inde secundus
[...]
(sur les huit modes)
Manuscrits
Ms. Clm 2599, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande, XIIIe siècle, f. 94v
Primus morosus graditur, gravis inde secundus.
Tercius indignans, incedit quarts adulans.
Quintus subsaltans constat sextusque lamentans.
Aptas per voces ellit septimus omnes.
Octavusque dein sonitum dat voce decenti.
Éditions
BERNHARD MICHAEL, Zur Handschrift clm 2599. Dans «Musik in Bayern» (22) 1981, p. 22-23
KLUGSEDER ROBERT, Die Pflege der geistlichen Musik im Zisterzienserkloster Aldersbach. Magisterarbeit, Universität Regensburg, 2003

Principale organum, anonyme XIIIe
Principale organum est cantuum diversorum cohabitatio (fragment de traité de déchant)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 3r-4r ( voir description du manuscrit )
Bibliographie
- HANDSCHIN JACQUES, Aus der alten Musiktheorie (1-5). Dans « Acta Musicologica » (4) 1942, p. 23
- ZAMINER FRIEDER, Der Vatikanische Organum-Traktat (Ottob. lat. 3025). Dans « Münchener Veröffentlichungen zur Musikgeschichte » (2), Tutzing 1959, p. 130

Proportionum XIII, anonyme XIIIe
Proportionum XIII sunt species, scilicet unisonus, tonus [...]
Manuscrits
- Ms. Lat. 15159 (olim 812), Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe-XIVe siècles, f. 4v-5v

Proslambanomenos latine, anonyme XIIIe
Proslambanomenos latine A interpretatur [...]
Manuscrits
- Ms. Lat. 7461, Paris, Bibliothèque nationale, origine italienne, XIIIe siècle, f. 25v-26

Quando due note, anonyme XIIIe
Quando due note sunt in unisono [...]
Manuscrits
- Ms. lat. 15139 Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe-XIVe siècles, f. 270r-272r
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805- 1876), dans « Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina » [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (IV) p. 262-273
- —, Histoire de l'harmonie au moyen âge. Paris 1852, p. 262-273

Quattuor sunt Maneriae, anonyme XIIIe
Quattuor sunt Maneriae cantuum [...]
(définitions et tableau des muances)
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 33
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potis-simum [3 v.] », St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (II) p. 266 (Tonale Sancti-Bernardi)

Quid est musica ?, anonyme XIIIe
Quid est musica ? Scientia recte canendi et regula veraciter modulandi
Manuscrits
Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 23 (addition) ( voir la description du manuscrit )
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3 v.] », St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 173 & 252

Quid est organum ?, anonyme XIIIe
Quid est organum? Organum est sonus armonicus
diversis corporum consonanciis [...] Diaphonia, copula, prolatio
(traité-compilation d'organum)
Manuscrits
- Ms. Lat. 1093, Paris, Bibliothèque nationale, origine normande supposée, XIIIe-XIVe siècles, f. 84
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potis-simum [3 v.] », St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 252a & (III) p. 285a
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805- 1876), dans « Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina » [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (I) p. 307b

Qui noticiam musice, anonyme XIIIe
Qui noticiam musice artis habere voluerit scire
debet quis novem sunt musice consonantiae
(sur les consonances)
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 37 v ( voir la description du manuscrit )

Quinque modos etiam ut constat, Anomyme XIIIe
Quinque modos etiam ut constat musicus ordo. Diatessaron: primus et secundus. Tertius primus qui constat ab his diapason [...]
Manuscrits
- Ms. Salem IX, 15, Heidelbergeidelberg, Universitätsbibliothek, XIIIe siècle, f. 27v ( voir la descritpion du manuscrit )

Quomodo organistrum, anonyme XIIIe
Quomodo organistrum componatur. In primis a capite [...]
Manuscrits
- Ms. Cpv 2503, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, XIIIe siècle, f. 42r
Éditions
- BERNHARD MICHAEL, Clavis Gerberti. (1). Dans « Veröffentlichungen der Musikhistorischen Wissenschaften Kommission » (7), Bayerische Akademie der wissenschaften, München 1989, p. 76
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3 v. ]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 303
- SMITS VAN WAESBERGHE JOSEPH, De musico- paedogogico et theoretico Guidone Aretino eiusque vita et moribus. Firenze 1953, p. 79-80

Quoniam et Macrobii, anonyme XIIIe
De semitono. Quoniam et Macrobii et Platonis auctoritate [...]
Manuscrits
- Ms Lat. 15120, Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe siècle, f. 41r-46r

Quot fuerint magistri, anonyme XIIIe
Quot fuerint magistri qui composuerunt artem musicam
Manuscrits
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 14r

Quotiescumque aliquis, Anonyme XIIIe, France
Quocienscumque aliquis naturam voluerit modorum vel troporum [...] indigare [...] (traité des modes)
Manuscrits
- Ms. 124 & 467, Grenoble, Bibliothèque municipale, origine à la Grande-Chartreuse, XIIIe siècle, 57 f.
Éditions
- BECKER HANSJAKOB, Das Tonale Guigos I. Dans « Münchner Beiträge zur Mediävistik und Renaissance-Forschung » (23), München 1975

Reperiuntur omnes, anonyme XIIIe
Reperiuntur omnes proporciones musicales [...]
(numération pythagoricienne.)
Manuscrits
- Ms. Cpv 336, Österreichische Nationalbibliothek, XIIIe siècle, f. 5

Rerum bonus estimator, anonyme XIIIe
Rerum bonus estimator non a quo vel qualiter [...]
Manuscrits
Ms. Arundel 25, London, British Library, originaire de Bohier, France, XIIIe siècle, f. 104v-121 ( voir une description du manuscrit )

Scias nichil, anonyme XIIIe, Espagne
Scias nichil esse nisi substantiam et accidens [...]
Manuscrits
- Ms. 47-15, Toledo, Biblioteca Capitular, origine supposée à Viterbe, seconde moitié XIIIe siècle, f. 99a-99vb ( Alfarabi, traduit par Johannes Hispalensis : De ortu scientiarum ; Liber decratorum, fragment.)
- Ms. 98-28, id., origine espagnole, seconde moitié XIIIe, f. 173a-173vb & 175a-177a

Sciendum est
quod in plana musica
Anonyme XIIIe
aut ascensus unius vel duarum, vel trium, vel quatuor, vel quinque, quod raro accedit, vel descensus e contario; et secundum hoc dantur undecim regulae subsequentes
Manuscrits
- Ms. Lat. 15129 (olim 812), Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe-XIVe siècles, f. 3-4v
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805- 1876), Quaedam de arte discantandi. Dans « Histoire de l'harmonie au Moyen-Âge », V. Didron, Paris 1852, p. 283 [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
- —, Scriptorum de musica medii aevi nova series. Paris 1864- 1876; Milano 1931 [4 v.], (I) p. 311 [ Sciendum est quod in plana musica vel mensurabili aut fit unisonus, aut ascensus unius, aut duorum, aut trium, aut quatuor, aut quinque quod raro accidit, vel descensus e converso]
- SEAY ALBERT, Anonymous II, Tractatus de discantu. Dans « Texts & Translations » (1), Colorado Springs, Colorado College Music Press 1978, p. 2-62

Sex sunt voces, nonyme XIIIe, Italie
Sex sunt voces in quibus primus tonus invenitur [...]
Manuscrits
Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 52-54v ( Édition par Christian Meyer )
Bibliographie
- HUGLO MICHEL, Le théoricien bolognais Guido Fabe. Dans « Revue de Musicologie » (55) 1969, p. 78-82 (particulièrement p. 81)

Si aliqua linea, anonyme XIIIe, France
Scientia est cognitio rei sicut est [...] Sequitur
de monochordi proportione. Si aliqua linea vel chorda abrevietur
(tradition Jean de Garlande)
Manuscrits
- Ms. Lat. 18514, Paris, Bibliothèque nationale, origine française, début XIVe siècle, f. 85-94r
Éditions
- GILLES ANDRÉ, De musica plana breve compendium (Un témoignage de l'enseignement de Lambertus). Dans « Musica Disciplina » (43) 1989, p. 33-62
- MEYER CHRISTIAN, Le De synemmenis et sa tradition. Contribution à l'étude des mesures du monocorde v. la fin du XIIIe siècle. Dans « Revue de Musicologie » (76) 1990, p. 3-21 [éd. partielle]

Si cantus ascendit, Anonyme XIIIe
Si cantus ascendit duas voces, et organum incipit in dupplici voce
Manuscrits
- Ms. 2284, Paris, Bibliothèque Sainte-Geneviève, début XIIIe siècle
Éditions
- SWEENEY CECILY PAULINE, The Regulae organi Guidonis Abbatis and 12th Century Orga-num/Discant Treatises. Dans « Musica Disciplina » (43) 1989, p. 27-30 [ Édition électronique de l'Université d'Indiana ]

Si cantus equalis, anonyme XIIIe
si cantus equalis fuerit potes organum incipere a
prima voce cantus [...]
(règles d'organum improvisé : Notae de cantu cum organo concordante et de organis, fistulis,
cymbalis, nolis, octochordis conficiendis)
Manuscrits
- Ms. Ampl. 8° 93, Erfurt, Wissenschaftliche Allgemeinbibliothek. Daté de la secoinde moitié du XIVe siècle, f° 45-47v
- Ms. 8° Cod. Ms. 375 (Cim 13), München, Universitätsbibliothek, origine allemande, XIIe-XIIIe siècles, f. 64v
- Ms. 883, Barcelona, Biblioteca de Catalunya, origine italienne, daté de v. 1400
- Ms. 5-2-25, Sevilla, Biblioteca Capitular y Colombina, origine italienne et catalane, XIVe-XVe siècles
- Ms. Lat. 15159 (olim 812), Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe-XIVe siècles, f. 4v-5v; Ms. Lat. 15139, id., XIIIe-XIVe siècles; Ms. Lat. 16663, id., origine supposée pari¬sienne, daté d'avant 1306,
- Ms. 2284, Paris, Bibliothèque Sainte-Geneviève, début XIIIe siècle (éd. Sweeney)
- Ms. 42, Saint-Dié, origine italienne supposée, fin XIVe siècle, f. 59rv
- Ms. Egerton 2888, London, British Library, supposé originaire des Pays-Bas, seconde moitié XIIe siècle; Ms. Add. 21455, id., origine anglaise, v. 1400
- Ms. Bodley 842, Oxford, Bodleian Library, origine anglaise, première moitié XIVe siècle
- Ms. XVI A 15, Napoli, Biblioteca nazionale; Ms. VIII D 12, id., composé de trois liasses: I, f. 1-22v, fin XIIe siècle: II, f. 23-32r, XIVe siècle; III, 33r-59v, XVe siècle
- Ms. Ottob. 3025, Roma, Biblioteca Vaticana, XIIIe siècle
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 37v-28r
Éditions
- SWEENEY CECILY PAULINE, The Regulae organi Guidonis Abbatis and 12th Century Organum/Discant Treatises. Dans « Musica Disciplina » (43) 1989, p. 7-31
Bibliographie
HANDSCHIN JACQUES, Aus der alten Musiktheorie (1-5). Dans «Acta Musicologica» (4) 1942, p. 23
SACHS KLAUS-JÜRGEN, Zur Tradition der Klangschritt-Lehre. Die Texte mit der Formel Si cantus ascendit [...] und ihre Verwandten. Dans «Archiv für Musikwissenschaft» (28) 1971, p. 233-270
ZAMINER FRIEDER, Der Vatikanische Organum-Traktat (Ottob. lat. 3025). Dans «Mün-chener Veröffentlichungen zur Musikgeschichte» (2), Tutzing 1959, p. 134

Si vis scire artem musicam, anonyme XIIIe, Angleterre/Italie
Si vis scire artem musicam. Haec est. Quindecim sunt littere magistrales
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine italienne, daté 1292, f. 51v, Si vis scire artem musicae [...] ; f. 23-24, Si vis scire artem musice, oportet te scire quod XV sunt voces [...]
- Ms. Cotton Nero A. XII, London, British Library, origine anglaise, XIIIe siècle, f. 174v-178v
- Ms. 1336, Pesaro, Biblioteca Comunale Oliveriana, fin XIIIe siècle, f. 19v-21v ( voir une description du manuscrit )
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 25r-27v [voir f. 29v-31v] ( voir une description du manuscrit )
- Ms. Ballard Collection I, n° 7, Boston, The Boston Medical Library, origine anglaise, XVe siècle, f. 54-56v, Si vis scire artem musicam haec est [...]

Tonus attenditur penes, anonyme XIIIe
Tonus attenditur penes sexquioctavam proportionem
[...]
(traité des intervalles)
Manuscrits
- Ms. 1270, Reims, Bibliothèque municipale, XIIIe siècle, f. 63v,

Tonus dicitur a tonando, anonyme XIIIe
Tonus dicitur a tonando quia prima vox [...]
Manuscrits
- Ms. Harley 978, London, British Library, orinaire de l'abbaye bénédictine de Reading, Angleterre, XIIIe siècle, f. 15
Tractaturi de musyca, anonyme XIIIe
Tractaturi de musyca vivendum est quid sit
musyca. [...]
( Ars musyce )
Manuscrits
- Ms. F IX 54, Basel, Universitätsbibliothek, XIIe siècle pour la partie de théorie musicale, f. 1-8v, des parties concordantes avec Johannes Afflighemensis [Édition électronique de l'Université d'Indiana]
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805- 1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (II) p. 484
- WOLF JOHANNES, Anonymi cujusdam codex Basiliensis. Dans « Viertelmonatsheft für Musikwissenschaft » (9) 1893, p. 408-417 [ Édition élerctronique de l'Université d'Indiana ]

Tractatum hunc musice, anonyme XIIIe, Italie
Tractatum hunc musice ex multi libris domino
inspirante collegi [...]
(traité inachevé, peut-être partie de celui d'Inghilbertus. Emprunts
au dialogue d'Odon et à Isidore de Séville)
Manuscrits
- Ms. theol. Lat. qu. 261, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine ita-lienne, daté 1292, f. 38v
Bibliographie
- HUGLO MICHEL, Le théoricien bolognais Guido Fabe. Dans « Revue de Musicologie » (55) 1969, p. 80
- GERBERT MARTIN (1720-1793), Dans « Scriptores ecclesiastici de musica sacra potis-simum [3 v.] », St. Blasien 1784 ; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 21 (pour les emprunts)

Traité d'organum de Louvain, anonyme XIIIe
Anonymus codex Lovanensis
Musica est ars canendi sono cantuque [...]
Manuscrits
- Ms. 75, Leuven, (Louvain), Université de Louvain [détruit]
Éditions
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans « Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina » [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (II) p. 484-498

Traité d'organum du Vatican, anonyme XIIIe
Organum est cantus subsequens precedentem
Manuscrits
- Ms. Ottob. 3025, Roma, Biblioteca Vaticana, XIIIe siècle, f. 46r-50v
Éditions
- GODT IRVING & RIVERA BENITO, The Vatican Organum Treatise: a Colour Reproduction, Transcription and Translation into English. Dans «G. Anderson (1929-1981), In Memoriam» Institute of Mediaeval Music (49), Henryville, p. 264-345
- ZAMINER FRIEDER, Der Vatikanische Organum-Traktat (Ottob. lat. 3025). Dans «Mün¬che¬-ner Veröffentlichungen zur Musikgeschichte» (2), Tutzing, 1959, p. 185-183
Bibliographie
- BUSSE BERGER ANNA MARIA, Die Rolle der Mündlichkeit in der Komposition der Notre Dame-Polyphonie. Dans « Das Mittelalter » (3 / 1) 1998, p. 127-143
- FICKER RUDOLF VON, Der Organumtraktat der Vatikanischen Bibliothek (Ottob. 3025). Dans « Kirchenmusikalisches Jahrbuch » (27) 1932, p. 65-74
- TREITLER LEO, Der Vatikanische Organumtraktat und das Organum von Notre Dame de Paris: Perspektiven. Dans « Basler Jahrbuch für historische Aufführungspraxis » (7) 1983, p. 23-31
Unisonus est quando, anonyme XIIIe
Unisonus est quando plures voces in una ita accipiuntur
Manuscrits
- Ms. Lat. 11267, Paris, Bibliothèque nationale, provenant de l'Abbaye Saint-Denis de Reims, XIIIe siècle, f. 7v-8

Videbimus musicam, anonyme XIIIe
[Videbimus musicam] Subjectus musice sicut dictum est, est dicta quantitas ad aliud relata sicut dicit boetius [...]
Manuscrits
- Ms. lat. 16089, Paris, Bibliothèque nationale, XIIIe-XIVe, f. 88rv
Jean-Marc Warszawski
Novembre 1995 - 13 août 2008
© Musicologie.org


À propos - contact | S'abonner au bulletin | Biographies de musiciens | Encyclopédie musicale | Articles et études | La petite bibliothèque | Analyses musicales | Nouveaux livres | Nouveaux disques | Agenda | Petites annonces | Téléchargements | Presse internationale | Colloques & conférences | Collaborations éditoriales | Soutenir musicologie.org.
Musicologie.org, 56 rue de la Fédération, 93100 Montreuil, ☎ 06 06 61 73 41
ISSN 2269-9910
Vendredi 13 Février, 2026
