|
Adquisitus(principalis)
Anonyme Xème siècle
Adquisitus [Principalis principalis [...] (tableau)
Manuscrits
- Ms. Lat. 8671, Paris, Bibliothèque nationale, Xe siècle, f. 84v: Adquisitus [...]
Principalis principalis [...] (tableau)
Autentus dicitur
Anonyme X
e siècle
Autentus dicitur autoritas sive testamentum. Protos dicitur primus
[...] (traité incomplet, écrit en partie en lettres grecques et runes)
Manuscrits
- Ms. 1169, Paris, Bibliothèque de l’Arsenal, tropaire de la cathédrale d’Autun, daté
996-1169
Éditions
- HUGLO MICHEL, Les tonaires. Inventaire, analyse, comparaison. Centre National de la
Recherche Scientifique. Société Française de Musicologie, Paris 1957, p. 48
Autentus protus
nonanoneane
Anonyme X
e siècle
Autentus protus nonanoneane. Civitas ierusalem. Gloria patri
[…]
Manuscrits
- Ms. lat. 1240, Paris, Bibliothèque Nationale, Originaire de l’abbaye St.-Martial de
Limoges, daté de v. 935 pour cette partie, f. 62v-64v
Commemoratio brevis
Anonyme Xe
Anonyme Hüschen 40
Incipit commemoratio brevis de
tonis et psalmis [...] (vers 900)
Cum diatessaron
consonantia
Anonyme Xe, Belgique
Anonyme Hüschen 66 et 67, Anonyme de Steglich
Cum diatessaron consonantia constet sesquitertia proportione [...]
(calcul des intervalles)
Manuscrits
- Ms. 4499/4503, Bruxelles, Bibliothèque royale, Xe siècle, f. 41v-43
- Ms. 10162/66, id., origine liègeoise (abbaye Sainte-Laurence), XVe siècle, f.
85v-86v
- Ms. 1988, Darmstadt, Hessische Landes- und Hochschulbibliothek, origine liègeoise, fin
XIe siècle (f. 147-189v) et du début XIIe siècle (f. 71-146), f. 167-169v
Éditions
- PEDEN ALISON M., De semitonio: Some Medieval Exercises in Arithmetic. Dans «Studi
mediaevali» (35) 1994, p. 367-403
Bibliographie
RISM B III 2, p. 72, 82, RISM B III 4, p. 9-10 et 95, 157-162
De fistulis
organicis
Anonyme Xe
De fistulis organicis. Cuprum purissimum tundendo ad summam tenuitatem
extenditur [...] (mesure des tuyaux d’orgue)
Manuscrits
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 2v
- Ms. 235, Bibliothèque municipale, Avranches, originaire du Mont Saint-Michel, XIIe
siècle, f. 47v-48 & 78v
- Ms. O.3.42 (1214), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, provenant de l’abbaye
Cistercienne de Byland, dans le Yorkshire, fin XIIe siècle. f. 73-74v
- Ms. Sloane 296, London, British Library, XIIe siècle. f. 62v-63v
- Ms. Ludwig XII 5 (Philipps 12145), Malibu, CA, The J. Paul Getty Museum, origine
anglaise, XIIe siècle, f. 93r
- Ms. Gen. Sci. I, San Juan Cap. Honeyman
Éditions
- SACHS KLAUS-JÜRGEN, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter.
Dans «Schriftenreihe der Walcker-Stiftung» (2-3), Stuttgart-Murrhardt 1970-1980
De instrumentis quae
flatus
Anonyme Xe
De instrumentis quae flatus inspiratione aguntur [...] (mesures du
monocorde et tuyaux d’orgue)
Manuscrits
- Ms. Clm 13021, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande, originaire de
St.-Georg de Prüfering, XIIe et XIIIe siècles, f. 153bv, fistularum mensuram ut a quibusdam musicae artis peritis
didicimum
- Ms. Clm 14836, id., origine bavaroise, XIe siècle, f. 76-77, Tria genera Musicae studiosi
conprehensa esse feruntur. Et primum quidem mundanum est, secundum humanum est, tertium quod in quibusdam constitum est
instrumentis [...]
- Ms. Clm 19421, id., origine allemande, fin XIe siècle, f. 27v-28, Fistularum enim
mensurae, ut a quibusdam musica peritis didicimus [...]
- Ms. Clm 23577, id., origine bavaroise, XIe siècle. f. 79-81, Tria genera musicae ab eius
studiosis comprehensa esse servantur [...]
- Ms. 6, Douai, Bibliothèque municipale, XIe siècle, f. 134va, Quicumque bis lineam
- Ms. Nouv. acq. lat. 1618, Paris, Bibliothèque nationale, origine à l’abbaye Saint-Bénigne
de Dijon, Xe-XIe siècles, f. 35v
- Ms. R.15.22 (944), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, (provenant de Christ
Church, Canterbury), daté 1130-1160 ou 1175-1200 (?), f. 127 (Longissimam)
- Ms. Arundel 339, London, British Library, origine allemande, XIIe siècle, f. 109v-110
(longissimam)
- Ms. 188, Oxford, St. John’s College, origine anglaise, fin XIIe siècle, f. 88rv
- Ms. 92 1100, Rochester (NY), Eastman School of Music, Sibley Musical Library, origine
bavaroise, début XIIe siècle, f. 181-183
De orcistra
Anonyme Xe, France
De orcistra [...] De hysterionibus [...]
Manuscrits
- Ms. 36, Bern, Stadtbibliothek, originaire de l’abbaye de St.-Benoît-sur-Loire, Xe-XIe
siècles, f. 126r
Dialogue sur
l’organum de Bamberg
Anonyme Xe
[a]
Quare non in diatessaron symphonia [...] (v. 900)
[b]
Adhuc redde rationem rogo [...] (v. 900)
Manuscrits
- Ms. Varia 1, Bamberg, Staatsbibliothek, origine allemande, Xe siècle, [a] f. 59v-61; [b],
f. 63rv
Éditions
- SCHMID HANS (éd.), Musica et Scolica enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiunctis.
Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorische Kommission» (3), Bayerische Akademie der Wissenschaften, München 1981, p
[a], 214-216; [b], 217
Disticon in
filomena
Anonyme Xe
Disticon in filomela. Sum noctis socia sum cantus dulcis amica
[...]
Manuscrits
- Ms. 36, Bern, Stadtbibliothek, originaire de l’abbaye de St.-Benoît-sur-Loire, Xe-XIe
siècles, f. 139v
Dulce ingenium
musicae
Anonyme Xe
Anonyme Bernhard
Dulce ingenium musice, quamvis instrumentis plurimis vigeat (mesure
du monocorde)
Manuscrits
- Ms. 532, Brugge Stadsbiblioteek; Ms. lat. 8663, Paris, Bibliothèque nationale, originaire
de l’Abbaye de Fleury (avec réserves), X-XIe, f. 50r-51r
- Ms. XIX.C.26, Praha, Národní knihovna (dríve Universitní knihovna), origine liégeoise,
daté de v. 1100, f. 12-18v
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 130 [manuscrit Tetschen] [Édition électronique TLM / Université
d'Indiana]
- BERNHARD MICHAEL, Anonymi saeculi decimi vel undecimi tractatus de musica «Dulce ingenium
musicae». Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (6), Bayerische Akademie der Wissenschaften,
München 1987 [vi-54 p.] [Édition électronique TLM
/ Université d'Indiana]
Bibliographie
- Dans «Kirchenmusikalisches Jahrbuch» 1902, p. 70
Efficitur quinis
symphonia
Anonyme Xe
Efficitur quinis symphonia sexcupla ptongis. [...] (formule
versifiée sur les consonances)
Manuscrits
- Ms. 134, Bern, Stadtbibliothek, origine à l’abbaye de Saint-Benoît-sur-Loire, Xe, f. 2r [
Transcription par Shin Nishimagi ]
- Ms. Lat. 740, Paris, Bibliothèque nationale, origine à L’abbaye St- Martial de Limoges,
Xe siècle, f. 2vb :
Versus de ensonantiis musicae artis. Efficitur quinis [...] [ Transcription par Shin Nishimagi ]
- Ms. Lat. 3713, id., origine française, XIIIe siècle pour la partie musicale (mais aussi
des XIIe et XIVe siècles), f. 41v:
De consonanciis armonice discipline [...] (conclut un traité de mesure du monocorde)
Epistola ad
Dardanum
Anonnyme IXe
Cogor a te ut tibi Dardane [...] Tuba itaque de qua in daniele
scribitur (parfois attribué à un pseudo Jérôme)
Manuscrits
- Ms. 10078/95, Bruxelles, Bibliothèque royale, XIe siècle, f. 33-44
- Ms. 358, Einsiedeln, Klosterbibliothek, p. 141-144
- Ms. XIX.C.26, Praha, Národní knihovna (dríve Universitní knihovna), origine liégeoise,
daté de v. 1100, f. 36v-38
- Ms. 14523, München, Bayerische Staatsbibliothek, originaire de Freising, daté de 854-875
(f. 49-117), f. 49v-50 & 51-52 pour les dessins
- Ms. 91, Madrid, Biblioteca Nacional, origine supposée à l’abbaye bénédictine de Fécamp,
fin XIIe siècle, f. 94rv
- Ms. 2, Alençon, Bibliothèque municipale, originaire d l’abbaye de St. Evroult, daté au
plus tard des environs de 1113, f. 90v-91
- Ms. 18, Angers, Bibliothèque municipale, IXe siècle, f. 12v13v
- Ms. 20, Boulogne, Bibliothèque municipale, XIe siècle, f. 2rv (figures d’instruments
hébreux avec commentaire)
- Ms. Lat. 7211, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Luxeuil en Bourgogne,
XIe-XIIe siècles, f. 150-151r (attribué à Hieronymi ou pseudo Jérôme)
- Ms. 450 (A.344), Rouen, Bibliothèque municipale, XIIe siècle, f. 110v-111v
- Ms. 198, Cambridge, Corpus Christi College (Peterhouse college), f. 133r
- Ms. B. II. 11, Durham, Dean and Chapter Library, origine anglaise (provenant de
Guillaume, évêque de Durham † 1096), fin XIe siècle, f. 88rv
- Ms. Cotton Tib. C.VI, London, British Library
- Ms. Royal 8.C.III, id., f. 2r
- Ms. 173A, Oxford, Balliol College, origine anglaise, début XIIe siècle, f. 75-76v
- Ms. 132, Monte Cassino, Biblioteca Abbaziale
- Ms. Regulae lat. 1553, Roma, Biblioteca Vaticana, XIe-XIIe siècles, f. 2r
- Ms. 29 (Philipps 816), Austin, TX, The University of Texas, Harry Ransom Humanities
Research Center, origine allemande (Niederaltaich), daté 1017-1041, f. 99v-100v
Éditions
Bibliographie
- AVENARY HANOCH, Hieronymus Epistel über die Musikinstrumente und ihre altöstlichen
Quellen. Dans «Anuario Musical» (16) 1961, p. 55-80
- –, Pseudo-Jerome Writings and Qumrân Tradition. Dans
«Revue de Qumrân» (13) 1963, p. 15-21
- –, Encounters of East and West in Music. Tel-Aviv
1979, p. 23-51
- GERBERT MARTIN, De cantu et musica sacra. Saint Blasien 1774; Hildesheim, Olms 1968, (II)
p. 111
- LA FAGE ADRIEN DE (1801-1862), dans «Essais de diphthérographie musicale», O. Legouix,
Paris 1864; A. Knuf, Amsterdam 1964, p. 368-370
- LEROQUAIS V., Les psautiers manuscrits latins des bibliothèques de France. Maçon 1940,
fig. 8
- MARKOVITS MICHAEL, Das Tonsystem der abendländischen Musik im frühen Mittelalter. Dans
«Publikationen der Schweizerischen Musikforschenden Gesellschaft» (II/30), Bern-Stuttgart 1977, p. 53
Expositio
spherarum
Anonyme Xe
Expositio spherarum ordine motuque descripto [...] (musique
cosmique)
Manuscrits
- Ms. Nouv. Acq. Lat. 1630, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Fleury-sur-Loire,
Xe siècle, Expositio spherarum ordine motuque descriptio [...]
Fistulae si
aequalis
Anonyme Xe
Fistulae si aequalis grossitudinis [...] Si octava minoris parte
supergreditur tono concordant (traité sur l’orgue)
Manuscrits
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 3r
- Ms. M. 17. sup., Milano, Biblioteca Ambrosiana, originaire de Laon, XIIe siècle, f.
34r-34v
- Ms. R.15.22 (944), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, (provenant de Christ
Church, Canterbury), daté 1130-1160 ou 1175-1200 (?), f. 129
- Ms. Lat. 19, Oxford, Magdalen College, XIIe siècle, f. 78r
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 1
Igitur primi
toni
Anonyme Xe
Igitur primi toni neuma regularis haec est Nonanoneane (tonaire
avec notes dasianes)
Manuscrits
- Ms. 79, Einsiedeln, Klosterbibliothek, Xe siècle, f. 103-109
- Ms. Clm 14272, München, Bayerische Staatsbibliothek, Originaire de Saint Emmeram de
Ratisbonne. Rédigé par le moine Hartvic, XIe siècle. En marge des f. 62v-64v: le début du tonaire
Indicis a summo
capiens
Anonyme Xe
Indicis a summo capiens exordia primus [...] finemque repondit.
[...] (formule versifiée accompagnant la main de solmisation dite main guidonienne)
Manuscrits
- Ms. 10078/95, Bruxelles, Bibliothèque royale, XIe siècle, f. 45v
- Ms. XIX.C.26, Praha, Národní knihovna (dríve Universitní knihovna), origine liégeoise,
daté de v. 1100, f. 40
- Ms. Lat. 7211, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Luxeuil en Bourgogne,
XIe-XIIe siècles, f. 149v
- Ms. 318, Monte Cassino, Biblioteca Abbaziale, originaire de S. Maria de Albaneto, XIe
siècle, p. 125
- Ms. Ross. 205, Roma, Biblioteca Apostolica Vaticana
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 342
- RUSSELL TILDEN A., A Poetic Key to a Pre-Guidonian Psalm and the Echemata. Dans «Journal
of the American Musicological Society» (34) 1981, p. 110
- LA FAGE ADRIEN DE (1801-1862), dans «Essais de diphthérographie musicale», O. Legouix,
Paris 1864; A. Knuf, Amsterdam 1964, p. 403
- SMITS VAN WAESBERGHE JOSEPH, dans «De musico-paedagogico et theorico Guidone Aretino
eiusque vita et moribus», Florence 1953, p. 115-116
In primo diapason
mensura
Anonyme Xe
In primo diapason mensura C habet totum F et eius octavam [...]
In primo diapason .E. habet .F. et eius octavum
Manuscrits
- Ms. Cpv 55, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, Xe siècle, f. 208v
- Ms. XIX.C.26, Praha, Národní knihovna (dríve Universitní knihovna), origine liégeoise,
daté de v. 1100
- Ms. Ripoll 42, Barcelona, Arxiu de la Corona d’Aragó, originaire de l’abbaye bénédictine
S.-Maria de Ripoll, daté 1018-1046, f. 64rv
- Ms. 9088, Madrid, Biblioteca Nacional, origine italienne, XIe ou XIIe siècles, f.
28v
- Ms. H 491, Montpellier, Bibliothèque Universitaire, section médecine
- Ms. Lat. 7377 C, Paris, Bibliothèque nationale, origine française, fin XIe siècle ou XIIe
siècle, f. 44v
- Ms. S. XXVI.1, Cesena, Biblioteca Malatestina, XVe siècle
- Ms. Regulae lat. 1661, Roma, Biblioteca Vaticana, XIIe siècle
- Ms. Lat. 4539, Roma, Biblioteca Apostolica Vaticana, XVe siècle
- Ms. 1965, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine polonaise (Cracovie), daté 1445-1448,
f. 26v
Editons
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 121a-122a
- BERNHARD MICHAEL, Clavis Gerberti. (1). Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorischen
Wissenschaften Kommission» (7), Bayerische Akademie der wissenschaften, München 1989, p. 83-84
Bibliographie
- BRAMBACH WILHELM, Die Musiklitteratur des Mittelalters bis zur Blüthe der Reichenauer
Sängerschule. Dans «Mittheilungen aus der Großherzoglichen Badischen Hof- und Landesbibliothek», Karlsruhe 1883, p.
14-15
- GOMBOSI OTTO, Studien zur Tonartenlehre des frühen Mittelalters. Dans «Acta Musicologica»
(10) 1938, p. 165, 170
Mensuram et ordinem
Anonyme Xe
Mensuram et ordinem instrumenti organici qui scire voluerit [...]
(traité de mesure des tuyaux d’orgue)
Manuscrits
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 2v
- Ms. Clm 14823, München, Bayerische Staatsbibliothek, originaire de Regensburg, XIIe
siècle, f. 1
- Ms. R.15.22 (944), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, (provenant de Christ
Church, Canterbury), daté 1130-1160 ou 1175-1200 (?), f. 128r (parmi 7 autres traités d’orgue)
- Ms. Rawl. C. 270 (S.C. 12130), Oxford, Bodleian Library, origine française, daté de v.
1100 (parmi 3 autres)
- Ms. M. 17. sup., Milano, Biblioteca Ambrosiana, originaire de Laon, XIIe siècle, f.
32v-33v (parmi 5 autres traités d’orgue)
Éditions
- SACHS KLAUS-JÜRGEN, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter.
Dans «Schriftenreihe der Walcker-Stiftung» (2-3), Stuttgart-Murrhardt 1970-1980, p. 93
Bibliographie
- MAHRENHOLZ CHRISTHARD (1900-1980), Die Berechnung der Orgelpfeifernmensuren. Bärenreiter
Verlag, Kassel 1938, p. 8
- RIEMANN HUGO (1849-1919), Geschichte der Musiktheorie im IX.-XIX. Jahrhundert. Leipzig,
M. Hesse 1898; 1920; New York, Da Capo Press 1972; 1974 [books I and II, polyphonic theory to the sixteenth century,
translated in english, with a pref., commentary, notes by Raymond H. Haggh] p. 300
- SCHUBIGER ANSELM, Musikalische Spicilegien. Berlin 1876, 82
Mese ypodorii
Anonyme Xe
Mese ypodorii est adquisita eolii [...]
Manuscrits
- Ms. 8671, Paris, Bibliothèque nationale, Xe siècle, f. 84v, Adquisitus [...] Principalis
principalis [...] (tableau); Proslambanomenos adquisitus [Ipate ipaton principalis uel principalium [...] (tableau)];
Mese ypodorii est adquisita eolii
Monachordum per
VII
Anonyme Xe
Monachordum per VII discrimina vocum
Manuscrits
- Ms. Add. 11035, London, British Library, originaire de l’abbaye bénédictine
Saint-Matthias de Trieste, Xe siècle, f. 103v
Éditions
- MEYER CHRISTIAN, Mensura monochordi. La division du monocorde (IXe-XVe siècles). Paris
1996, p. 245
Observandum est
Anonyme Xe
Observandum est, ut aequaliter cantetur […]
Manuscrits
- Ms. Varia 1, Bamberg, Staatsbibliothek, origine allemande, Xe siècle, f. 6rv
Éditions
- SCHMID HANS, Musica et Scolica Enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiuncti.
München 1981, p. 220-221
Optima ratio
Anonyme Xe
Optima ratio ad fingendas fistulas. Primam fistulam quantae
magnitudinis vis fac [...]
Manuscrits
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 3r
- Ms. Lat. 1684, Paris, Bibliothèque nationale, origine normande supposée, XIe siècle, f.
130r; Ms. Lat. 10509, id., origine normande (abbaye Saint-Wandrille), XIIe siècle, f. 65v-66; Ms. Nouv. acq. lat. 1618,
id., origine à l’abbaye Saint-Bénigne de Dijon, Xe-XIe siècles
- Ms. R.15.22 (944), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, (provenant de Christ
Church, Canterbury), daté 1130-1160 ou 1175-1200 (?) f. 128v (parmi 6 autres traités de même sujet); Ms. Rawl. C. 270
(S.C. 12130), Oxford, Bodleian Library, origine française, daté de v. 1100. f. 14r; Ms. Bodley 300 (S.C. 2474), id.,
début XVe siècle. f. 119rv; Ms. 188, Oxford, St. John’s College, origine anglaise, fin XIIe siècle. f. 88rv
(Longissimam)
- Ms. M. 17. Sup., Milano, Biblioteca Ambrosiana, origine Laon, XIIe siècle, f. 32r
- Ms. Garrett 95, Philadelphia, University of Pennsylvania, Charles Patterson Van Pelt
Library, origine anglaise, XIVe-XVe siècles, f. 175-176 (parmi d’autres mesures de cloches)
Éditions
- LA FAGE ADRIEN DE (1801-1862), dans «Essais de diphthérographie musicale», O. Legouix,
Paris 1864; A. Knuf, Amsterdam 1964, p. 74
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (II) p. 279, 283
Bibliographie
- VIVELL CÖLESTIN, Frutolfi Breviarium de Musica et Tonarius. Dans «Sitzungsberichte» (188
Bd 2) Akademie der Wissenschaften in Wien. Philologisch-historische Klasse, Wien 1919, p. 105
- ROYER L., Catalogue des écrits des théoriciens de la musique conservés dans le fonds
latin des manuscrits de la Paris, Bibliothèque nationale. Dans «Année Musicale» (III) 1913, p. 209
Post hoc
ordinantur
Anonyme Xe
Post hoc ordinantur fistulae [...] (traité des tuyaux d’orgue)
Manuscrits
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 2v
- Ms. Ludwig XII 5 (Philipps 12145), Malibu (Ca), The J. Paul Getty Museum, origine
anglaise, XIIe siècle, f. 96v
Primum querite
Anonyme Xe
Primum querite regnum Dei Gloria patri [...] seculorum amen. Primi toni
[...] (tonaire, formule mnémotechnique versifiée)
Manuscrit
- Ms. Cpv 4774, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, XVe siècle, f. 72v
- Ms. Rh 59, Zürich, Zentralbibliothek, ordinaire de l’abbaye de Reichenau, daté de v.
1200, f. 237-239, tonaire
- Ms. Lit. 5, Bamberg, Staatsbibliothek, originaire de Reichenau, fin Xe siècle, f. 4v
- Ms. Lat. qu. 106, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, origine allemande,
XIe siècle (f. 157-169), et XIIe siècle (f. 170 et suivants), f. 179
- Ms. 4° Mss. Math. 1, Kassel, Landesbibliothek und Murhardsche Bibliothek der Stadt
Kassel, origine allemande, XIIe siècle, f. 28v-29
- Ms. Clm. 9921, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande (Ottobeuren), daté
1160, f. 47v
- Ms. Clm 14272, id., origine à St.-Emmeram de Regensburg (copie du moine Hartvic), XIe
siècle, f. 62v-64v
- Ms. 14523, id., originaire de Freising, XIe-XIIe siècles, (854-875 pour f. 49-117), f.
132-133v
- Ms. Clm 14965a, id., origine allemande (peut-être Bamberg), début XIIe siècle, f.
2-7v
- Ms. 1050 Helmst. (cat. 1152), Wolfenbüttel, Herzog-August-Bibliothek, origine allemande,
XIe siècle (avec prudence, après 1045)
- Ms. lat. 776, Paris, Bibliothèque nationale, Graduel de la Cathédrale Sainte-Cécile
d’Albi, XIe siècle, f. 148r-153v
- Ms. lat. 909, id., originaire de l’abbaye St. Martial de Limoges, XIe siècle pour cette
partie, f. 251r-257
- Ms. Lat. 1121, id., originaire de l’Abbaye St.-Martial de Limoges, daté d’avant 1029, f.
202r-206v
- Ms. Lat. 13252, id., seconde moitié XIe siècle, f. 71r-76v, partie de tonaire
- Ms. Nouv. Acq. Lat. 443, id., origine à l’abbaye de Fleury, XIIe ou XIIIe siècle pour
cette partie, f. 29v-33
- Ms. 245 (A.190), Rouen, Bibliothèque municipale, XIIIe siècle, f. 5r
- Ms. 65, Piacenza, Archivio Capitolare, originaire de Piacenza (codice del maestro ou
codice magno), daté 1142 et plus tard, f. 3v-4v
- Ms. C 12/75, Monza, Archivio Capitolare, XIIe siècle, f. 87r-88r
- Ms. 54, Roma, Biblioteca Casanatense, Xe-XIe siècles, f. 102v-103r
- Ms. B 81, Roma, Biblioteca Vallicelliana, ensemble de deux manuscrits. I: origine
italienne, XIe siècle; II: XIIe siècle, f. 128r-129
- Ms. lat. Cl. VIII, 20 (3574), Venezia, Biblioteca Marciana, XIIIe siècle, f. 15r-24v
- Ms. 2 (LXII), Vercelli, Duomo di S. Eusebio, Biblioteca e Archivio Capitolari, Xe siècle,
f. 290v
- Ms. 115 (LXX), id., XIIe siècle, f. 213v-222r
Éditions
- BROCKET CLYDE W., Noeane and Neuma. A Theoretical and Musical Equation. Dans
«Musicological Society: Congress Report 1930», Copenhagen 1972, (1) p. 303
- Huglo Michel, Un troisième témoin du Tonaire Carolingien. Dans «Acta Musicologica» (40)
1968, p. 22-28
- –, Les tonaires. Inventaire, analyse, comparaison.
C.N.R.S. Société Française de Musicologie. Paris, Heugel 1971, p. 33-36
- –, L’introduction en Occident des formules Byzantines
d’intonation. Dans «Studies in Eastern Chant» (3) 1973, p. 88
Bibliographie
- HUGLO MICHEL, Les tonaires. Inventaire, analyse, comparaison. CNRS. Société Française de
Musicologie. Paris, Heugel 1971, p. 201, 263, 386, 421
- KAMMERMEIER ALEXANDER, Das Graduale von Albi (Paris BN 776) (thèse). Mainz [dir.
Christoph-Hellmut Mahling]
- KLEMM R., Die Romanischen Handschriften der Bayerischen Staatsbibliothek (2). p. 158-160
[n° 230]
Primus tropus
habet
Anonyme Xe
Primus tropus habet tetrachorda [...] Autre incipit: Ecce modorum sive
tonorum auspice Christi incipit ordo (monocorde, tradition Musica Enchiriadis et Alia musica)
Manuscrits
- Ms. 504, Karlsruhe, Badische Landesbibliothek, origine allemande (Bamberg, Michelsberg),
XIe et XIIe siècles, écritures de Frütolf et de Thiemo, f. 34-34v: Tonus primus. Nonanoneane. Qui grece dicitur
autentos protos
- Ms Clm 14649, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande, XIe siècle, f.
34v-35
- Ms. Clm 14272, id., origine à St.-Emmeram de Regensburg (copie du moine Hartvic), XIe
siècle, f. 175-181
- Ms. Ripoll 42, Barcelona, Arxiu de la Corona d’Aragó, originaire de l’abbaye bénédictine
S.-Maria de Ripoll, daté 1018-1046, f. 58v
- Ms. 9088, Madrid, Biblioteca Nacional, origine italienne, XIe ou XIIe siècles, f.
124v
- Ms. Lat. 7211, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Luxeuil en Bourgogne,
XIe-XIIe siècles, f. 52v-54
- Ms. Lat. 7212, id., origine bourguignone, début XIIe siècle, f. 39
- Ms. D 5 inf., Milano, Biblioteca Ambrosiana, XIVe siècle, f. 49v
- Ms. 1965, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine polonaise (Cracovie), daté 1445-1448,
f. 31v-32
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (1) p. 125b-147b
- SCHMID HANS (éd.), Musica et Scolica enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiunctis.
Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorische Kommission» (3), Bayerische Akademie der Wissenschaften, München
1981, p. 182-184 [Édition électronique TLM /
Université d'Indiana]
Bibliographie
- CHAILLEY JACQUES (1910-1999), «Alia Musica» Un traité du IXe siècle. Paris 1965, p.
85-209
- HUGLO MICHEL, Les tonaires. Inventaire, analyse, comparaison. C.N.R.S. Société Française
de Musicologie. Paris, Heugel 1971, p. 59, 68, 382
Proslambanomenos
adquisitus
Anonyme Xe
Proslambanomenos adquisitus [Ipate ipaton principalis uel
principalium...] (tableau)
Manuscrits
- Ms. Lat. 8671, Paris, Bibliothèque nationale, Xe siècle, f. 84v Adquisitus [...]
Principalis principalis (tableau); Proslambanomenos adquisitus [Ipate ipaton principalis uel principalium (tableau)];
Mese ypodorii est adquisita eolii
Quattuor e
ptongis
Anonyme Xe
Quattuor e ptongis constat diatessaron omnis […]
Manuscrits
- Ms. Digby 25 (S.C. 1626), Oxford, Bodleian Library, origine italienne, Xe siècle, f.
32-34v
Quid sit tonus ?
Anonyme Xe
Quid sit tonus? Tonus est quando vocula voculam tota sui quantitate
superaverit (traité des intervalles apparenté au livre V de la Musica de Boèce)
Manuscrits
- Ms. 7297, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Fleury-sur-Loire, Xe siècle, f.
92a
- Ms. Lat 10275, Paris, Bibliothèque nationale, X-XIe siècle, f. 10rv
Bibliographie
- BERNHARD MICHAEL & BOWER CALVIN M. (1938), Glossa maior in institutionem musicam
Boethii. Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (9-12), Bayerische Akademie der Wissenschaften,
München 1993, p. 383-386
Regula semitonii
Anonyme Xe, France
Regula semitonii inveniendi in omni ab omni termino[…]
Manuscrits
- Ms. 5444/6, Bruxelles, Bibliothèque royale, originaire de l’abbaye bénédictine de
St.-Pierre de Gembloux, XIe siècle, f. 98v
Éditions
- BERNHARD MICHAEL & BOWER CALVIN M. (1938), Glossa maior in institutionem musicam
Boethii. Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (9-12), Bayerische Akademie der Wissenschaften,
München 1993, p. 98-99
Si fistulae
aequalis
Anonyme Xe
Si fistulae aequalis grossitudinis fuerint & Si fistulae aequalis
grossitudinis erunt
Manuscrits
- Ms. Cpv 51, Wien, Österreichische Nationalbibliothek, XIIe siècle, f. 55v
- Ms. Cpv 2503, id., XIIIe siècle, f. 42v-43r, Mensurae Gerlandis
- Ms. 10078/95, Bruxelles, Bibliothèque royale, XIe siècle, f. 75
- Ms. Car. C. 176, Zürich, Zentralbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 146v
- Ms. B 56, Bern, Stadtbibliothek, Xe-XIe siècles, f. 3r
- Ms. 319, Einsiedeln, Klosterbibliothek, du Xe au XVIe siècle, p. 281
- Ms. XIX.C.26, Praha, Národní knihovna (dríve Universitní knihovna), origine liégeoise,
daté de v. 1100, f. 38v-39
- Ms. Phillipps 1817, Berlin, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz
- Ms. 8° 93, Erfurt, Wissenschaftliche Allgemeinbibliothek
- Ms. 554, Erlangen, Universitätsbibliothek, origine allemande, daté 1454-1480, f.
203-204
- Ms. W 331, Köln, Stadtarchiv, origine à Cologne, Xe-XIe siècles, f. 190, Si fistole
aequalis grossitudinis [...]
- Ms. Clm 5539, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine allemande (Regensburg), fin
XIIe siècle, f. 188
- Ms. Clm 14965a, id., origine allemande (peut-être Bamberg), début XIIe siècle, f.
29r
- Ms. 8° Cod. Ms. 375 (Cim 13), München, Universitätsbibliothek, origine allemande,
XIIe-XIIIe siècles, f. 76
- Ms. 9088, Madrid, Biblioteca Nacional, origine italienne, XIe ou XIIe siècles, f.
39v
- Ms. Lat. 7377 C, Paris, Bibliothèque nationale, origine française, fin XIe siècle ou XIIe
siècle, f. 44rv
- Ms. Lat 10275, id., X-XIe siècle, f. 1
- Ms. Lat. 12949, id., IXe-XIIIe siècle, f. 43r
- Ms. 17, Sélestat, Bibliothèque municipale
- Ms. R.15.22 (944), Cambridge, Trinity College, origine anglaise, (provenant de Christ
Church, Canterbury), daté 1130-1160 ou 1175-1200 (?) f. 128a
- Ms. Harley 3595, London, British Library, origine allemande, provenant de diverses
collections, Xe siècle
- Ms. Bodley 300 (S.C. 2474), Oxford, Bodleian Library, origine anglaise, début XVe siècle.
f. 119va
- Ms. Bodley 842, id., origine anglaise, première moitié XIVe siècle
- Ms. Rawl. C. 270 (S.C. 12130), id., origine française, daté de v. 1100. f. 12
- Ms. S. XXVI. 1, Cesena, Biblioteca Malatestina, première moitié XVe siècle, [écrit pour
Malatesta Novello Malatesti (1418-1465)]
- Ms. M. 17. sup. Milano, Biblioteca Ambrosiana, originaire de Laon, XIIe siècle, f.
32r-39r
- Ms. Regulae latin 1661, Roma Biblioteca Apostolica Vaticana, XIIe siècle
- Ms. B. P. L. 194, Leiden, Rijksuniversiteit, Bibliotheek, origine liégeoise, XIIe
siècle,
- Ms. Garrett 95, Philadelphia, University of Pennsylvania, Charles Patterson Van Pelt
Library, origine anglaise, XIVe-XVe siècles, f. 176 (parmi d’autres mesures de cloches)
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (II) p. 277a-278b
Bibliographie
- BUHLE EDWARD, Die musikalischen Instrumente in den Miniaturen des frühen Mittelalters (I:
Die Blasinstrumente). Leipzig 1903, p. 104
- SACHS KLAUS-JÜRGEN, Mensura fistularum. Die Mensurierung der Orgelpfeifen im Mittelalter.
Dans «Schriftenreihe der Walcker-Stiftung für Orgelwissenschaftliche Forschung » (I), Stuttgart 1960, p. 50 &
101
- WEILER KLAUS, De mensura fistularum, ein Gladbacher Orgeltraktat aus dem Jahre 1037. Dans
«Kirchenmusikalisches Jahrbuch» (40) 1956, p. 16-22
Simphoniae sunt
sex
Anonyme Xe
Simphoniae sunt sex: diatessaron, diapente, diapason…
Manuscrits
- Ms. Royal 15. A. XXXIII, London, British Library, provenant de Saint-Rémi de Reims, début
Xe siècle, f. 239v
Super unum
Anonyme Xe
Super unum convavum lignum [...] (monocorde, tradition Musica
Enchiriadis)
Manuscrits
- Ms. Salem IX, 20, Heidelberg, Staats- und Universitätsbibliothek, origine allemande, Xe
(f. 15-58v), Xe-XIe (f. 114v-134v), XIe-XIIe (f. 59-113) & XIVe siècles (f. 2-24), f. 114v-121 (Scolica, f.
133-134, suivi d’un fragment de bréviaire
- Ms. Clm 14272, München, Bayerische Staatsbibliothek, origine à St.-Emmeram de Regensburg,
XIe siècle, f. 174v
- Ms Clm 14649, id., origine allemande, XIe siècle, f. 1v-34 (Scolica, f. 32v-33)
- Ms. 72 Gud. Lat. 2° (cat 4376), Wolfenbüttel, Herzog-August-Bibliothek, originaire de
St.-Ulrich et Afra d’Augsburg, début XIe siècle, f. 51rv
- Ms. Ripoll 42, Barcelona, Arxiu de la Corona d’Aragó, originaire de l’abbaye bénédictine
S.-Maria de Ripoll, daté 1018-1046, f. 58rv
- Ms. 9088, Madrid, Biblioteca Nacional, origine italienne, XIe ou XIIe siècles,
arithmétique: f. 3v-39, musica: f. 124rv
- Ms. 130, Chartres, Bibliothèque municipale, IXe et Xe siècles, f. 28-29. Ce manuscrit a
été détruit en 1944. Copie des f. 1-29 à l’abbaye de Solesme, microforme du manuscrit complet à l’Instituut voor
Middleeuwse Muziekwetenschap, Amsterdam
- Ms. Lat. 7200, Paris, Bibliothèque nationale de France, origine à Fleury-sur-Loire, IXe
siècle, f. 219-220
- Ms. Lat. 7210, id., début XIe siècle, f. 65-67
- Ms. Lat. 7211, id., originaire de Luxeuil en Bourgogne, daté XIe-XIIe siècles, f.
51r-52v
- Ms. Lat. 7212, id., origine bourguignone, début XIIe siècle, f. 1-12v
- Ms. Canonici Misc. 212 (S.C. 19688), Oxford, Bodleian Library, origine italienne, daté de
v. 1400, f. 30-31
- Ms. Ashburnam 1051, Firenze, Biblioteca Laurenziana
- Ms. D 5 inf., Milano, Biblioteca Ambrosiana, XIVe siècle, f. 49v
- Ms. 1965, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine polonaise (Cracovie), daté 1445-1448,
f. 30v-31v
Éditions
- SMITS VAN WAESBERGHE JOSEPH, De musicopaedagogico et theorico guidone Aretino eiusque
vita et moribus. Florence 1953, p. 181
- SCHMID HANS (éd.), Musica et Scolica enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiunctis.
Dans «Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (3), Bayerische Akademie der Wissenschaften, München
1981
Traité d’organum de
Cologne
Anonyme Xe
Anonyme Hüschen 60; Anonyme Müller 1
Diaphoniam vel organum constat ex diatessaron simphonia organizamus
[...] (traité d’organum vocal)
Manuscrits
- Ms. LII (52), Köln, Diözesan- und Dombibliothek, origiaire de la cathédrale St.-Pierre de
Cologne, IXe siècle avec addition du XIe siècle pour cette partie, f. 177v
- Ms. W 331, Köln, Stadtarchiv, originaire de Cologne, Xe-XIe siècles, f. 215. Identique au
manuscrit de Valenciennes. Interpolé comme pour le manuscrit de valenciennes, entre l’Enchirias de musica et la Scolia
enchiriadis (avec un ajout plus tardif sur les tuyaux d’orgue, f. 216)
- Ms. 337, Valenciennes, Bibliothèque municipale, originaire de l’abbaye de Saint-Amand, Xe
siècle, f. 54v Fragment). Interpolé dans l’enchirias de musica
Éditions
- MÜLLER HANS, Hucbalds echte und unechte Schriften über Musik. B. G. Teubner, Leipzig
1884, p. 79-80 [Édition électronique TLM /
Université d'Indiana]
- RIEMANN HUGO (1849-1919), Geschichte der Musiktheorie im IX.-XIX. Jahrhundert. Leipzig,
M. Hesse 1898; 1920; New York, Da Capo Press 1972; 1974 [books I and II, polyphonic theory to the sixteenth century,
translated in english, with a pref., commentary, notes by Raymond H. Haggh] [Édition électronique TLM / Université
d'Indiana]
- SCHMID HANS, Musica et scholica enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiunctis. Dans
«Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (3), Bayerische Akademie der Wissenschaften, München, C. H. Beck
1981, p. 222-23 [Édition électronique TLM /
Université d'Indiana]
- WAELTNER ERNST LUDWIG, Die Lehre vom Organum bis zur Mitte des 11. Jh. (I). Tutzing 1975,
p. 52-55
Bibliographie
- JAFFE PH. et WATTENBACH WILHELM, Ecclesiae metropolitanae Coloniensis codices
manuscripti. Berlin 1874, p. 16 & 109-110
Traité d’organum de
Paris
Anonyme Xe-XIe
[...] Dictis autem prout potuimus [...] in signo sunt Gama Aei
Manuscrits
- Ms. 091/B 63 (Phillipps 3345), Melbourne State Library
- Ms. 531, Brugge, Stadsbibliotheek, Xe ou du XIe siècle, f. 59-68v
- Ms. 9088, Madrid, Biblioteca Nacional, origine italienne, XIe ou XIIe siècle
- Ms. Lat. 7202, Paris, Bibliothèque nationale de France, origine italienne ou française,
XIe siècle, f. 54v-56
- Ms. II I 406 (Magliab. XIX 19), Firenze, Biblioteca Nazionale, origine italienne, XVe
siècle, f. 43v
Éditions
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum [3
v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p. 158 et suiv.
- COUSSEMAKER CHARLES-EDMOND-HENRI DE (1805-1876), dans «Scriptorum de musica medii aevi
novam seriem a Gerbertina» [4 v.]. Durand, Paris 1864-1876; Olms, Hildesheim 1963, (II) p. 74-78
- SCHMID HANS, Musica et Scolica enchiriadis una cum aliquibus tractatulis adiunctis. Dans
«Veröffentlichungen der Musikhistorischen Kommission» (3), Bayerische Akademie der Wissenschaften, München 1981, p.
205-212
Bibliographie
- BROWNE ALMA C., Medieval Letter Notations: A Survey of the Sources (thèse). University of
Illinois 1979, p. 42, 367
- DAHLHAUS CARL (1928-1989), Zur Theorie des frühen Organums. Dans «Kirchenmusikalisches
Jahrbuch» (42) 1958, p. 47-52
- GOMBOSI OTTO, Studien zur tonartenlehre des frühen Mittelalters (I). Dans «Acta
Musicologica» (12) 1940, p. 24, note 48
- SOWA HEINRICH, Textvariationen zur Musica Enchiriadis. Dans «Zeitschrift für
Musikwissenschaft» (17) 1935, p. 194-207
Traité d’organum de
Sélestat
Anonyme Xe
Dyaphonia vel organo dupliciter uti possumus
Manuscrits
- Ms. 17, Sélestat, Bibliothèque municipale
Éditions
- WAELTNER ERNST LUDWIG, Die Lehre vom Organum bis zur Mitte des 11. Jahrhunderts. Tutzing
1975
- –, Die Musica disciplina des Aurelianus Reomensis.
Dans «Musicological Society: Congress Report 1930» Köln 1958; Kassel 1959
|