|
Homme d’État romain, issu
d'une famille de serviteurs d'État. De 503 à
506 il est Consiliarius praefecti (conseiller
de préfet, de son père en l'occurrence).
De 507-511 il est Quaestor sacri palatii (chancelier)
et en 514, consul ordinaire (titre honorifique)
sous le règne ostrogoth. En 519, il écrit
son Histoire des Goths. De 523 à 527 il
est maître des offices. Il remplace dans cette
charge Boèce, et s'y montre plus opportuniste.
Il est, comme Boèce, ministre et un proche du
roi Théodoric. Il joue un rôle dans l'arrestation
de Boèce. En 533 il est préfet. En 537
il est à Ravenne après l'occupation de
Rome par les troupes de Belissaire. En 537 il fonde
le monastère de Vivarium dans le sud de l’Italie.
En 538, dans ses Variae, il se dit senator, titre avec
lequel il signera jusqu'à la fin de sa vie.À
cette époque, il se tourne vers la religion.
Vers 540 il rédige son Expositio Psalmorum.
En 540 il se trouve à Constantinople après
la prise de Ravenne par Belissaire. Il rédige
de 577 à 584 (il a 93 ans), De orthographia.
Cassiodore participe à l'introduction dans le
Moyen Âge des « Sept arts libéraux »
de la tradition scolaire Grecque : le «
Trivium », grammaire, rhétorique, dialectique
et le « quadrivium », mathématiques,
géométrie, astronomie et musique.
Passages du Expositio psalterium
Institutiones divinarum et humanarum rerum II, 5 (Musicae Compendium)
[traduction en français
du II, 5 par Yves
Chartier] [Le
texte complet en latin, bibliothèque augustine
d'Augsbourg]
Variae II, 40 Epistola XL : Boethio patricio Theodericus rex
- Ms. 1201, Graz, Universitätsbibliothek, seconde moitié XIVe siècle, f.
61v-63v
- Ms. 10078/95, Bruxelles, Bibliothèque royale, XIe siècle, f. 81-82v,
Ex Cassiodori tractatu Prohemium in musica
- Ms. Ripoll 42, Barcelona, Arxiu de la Corona d’Aragó, originaire de
l’abbaye bénédictine S.-Maria de Ripoll, daté 1018-1046, f. 70
- Ms. 130, Chartres, Bibliothèque municipale, IXe et Xe siècles, 29v-31,
Est introductio in musicam cassiodori. Ce manuscrit a été détruit en 1944.
Copie des f. 1-29 à l’abbaye de Solesme, microforme du manuscrit complet à
l’Instituut voor Middleeuwse Muziekwetenschap, Amsterdam
- Ms. Lat. 7211, Paris, Bibliothèque nationale, originaire de Luxeuil en
Bourgogne, XIe-XIIe siècles, 17rv (Aurélien de Réomé?) & 134rv
- Ms. Lat. 8500, id., origine italienne, daté de v. 1300, p. 110
- Ms. 173A, Oxford, Balliol College, origine anglaise, début XIIe
siècle, f. 79rv
- Ms. 318, Monte Cassino, Biblioteca Abbaziale, originaire de S. Maria
de Albaneto, XIe siècle, p. 44 & 45
- Ms. 65, Piacenza, Archivio Capitolare, originaire de Piacenza, daté
1142 et plus tard, f. 262rv. Ex Cassiodori libro artibus liberalibus
- Ms. B 81, Roma, Biblioteca Vallicelliana, formé de deux parties: I,
origine italiene, Xe siècle; II, XIIe siècle. f. 91r-94v
- Ms. 1861, Kraków, Biblioteka Jagiełłonska, origine supposée à
Cracovie, daté de v. 1445, f. 2v-6 et f. 1-2, Variae
- Ms. Ludwig XII 1 (Philipps 16278), Malibu (Ca.), The J. Paul Getty
Museum, origine française (Auxerre), daté de 843-876, f. 74-79
Le « portrait » de Cassiodore
est célèbre, parce qu'il figure au recto
du cinquième folio d'un magnifique manuscrit,
le « Codex Amiatinus ». En fait, cette
image illustre le scribe Esdras rédigeant la
nouvelle Loi juive après la captivité
à Babylone. Mais on estime qu'il s'agit du portrait
de Cassiodore. Ce manuscrit a certainement été
réalisé à Wearmouth ou
a Jarrow dans le nord de l'Angleterre. Il fait partie
d'une commande de l'abbé Ceolfrith pour
trois Bibles pour ces abbayes et une pour faire présent
au pape. En 716, Ceolfrith meurt
sur la route de Rome. Le manuscriti réapparait
au IXe siècle au monastère de San Antimo,
près de Sienne. Il est conservé à
la Bibliothèque Laurenziana de Florence.
 Esdras,
alias Cassiodore, « Codex Amiatinus »
On remarque la similitude
du personnage avec une illustration de la Bible de saint
Jean l'Évangéliste, la « Lindisfarne
Gospels » conservée au British Museum
( MS Nero D.iv). Ce manuscrit date de fin VIIe-début
VIIIe siècle. Il a été produit
au prieuré de Lindisfarne
(The Holy Island of Lindisfarne)
sous l'autorité de l'évêque de Lindisfarne,
Eadfrith, mort en 721, en l'honneur de saint Cuthbert,
mort à Farne en 687. Voir : http://www.bl.uk/whatson/exhibitions/lindisfarne/home.html

Autre similitude,
cette fois avec le dessin de la Bibliothèque,
qui est la même que celle figurant dans les mosaïques
du mausolée de Galla Placidia (390-450) à
Ravenne. Galla Placidia fut impératrice d'Occident
et fit construire ce mausolée pour accueillir
sa dépouille. Mais elle décéda
à Rome où elle fut inhumée. La
présence de trois sarcophages dans le mausolée
est un mystère. Les mosaïques (mosaïques
et ivoire), magnifique prototype de l'art byzantin sont
du milieu du Ve siècle. voir : http://jfbradu.free.fr/mosaiques/ravenne/galla-placida/galla.htm http://www.queen.it/citta/ravenna/monum/galla.htm

 Détail
(les quatre évangiles)
- Basel, Johann von Amerbach 1491 [Cassiodori clarissimi senatoris in
psalterium expositio] (89 exemplaires conservés)
- Basel Joh. Bebel 1528 [Disciplinarum liberalium orbis, ex P. Consentio
et Magno Aurelio Cassiodoro. f. 45-47: Musicae compendium ex Magno Aurelio
Cassiodore Senatore [...] (4 exemplaires conservés)
- Genève P. Chouet 1650 [Opera omnia]
- Altorf 1686 [Moller D. G. (éd.), Disputatio circul. de M. A.
Cassiodor. Rouen 1679 [Garet (Garetus, éd.)
- Cassiodori opera omnia. Venise 1729
- FRIDH AKE J., Magni Aurelii Cassiodori senatoris opera pars I,
Variarum libri XII. Dans «Corpus Christianorum» Series latina (106),
Turnhout 1973
- GERBERT MARTIN (1720-1793), dans «Scriptores ecclesiastici de musica
sacra potis¬simum [3 v.]», St. Blasien 1784; Hildesheim, Olms 1967, (I) p.
19 [chapitres 14 à 22 du 3e livre des Étymologies, sous le titre
Sententiae de musica. Importants emprunts à Cassiodore, chapitre V des
Institutiones] [ Édition électronique TLM / Université
d'Indiana 15-19
; ]
- GOODE HELEN DILL & BRAKE GERTRUDE C., trad. anglaise du livre II
(chap. V) des Institutiones et du livre III (chap. 15-23) des Étymologies.
Colorado College Music Press 1980
- GOODE HELLEN DILL & DRAKE GERTRUDE C., Traductions. Cassiodorus
Institutiones Book II Chapter 5. Isidore of Seville Etymologies Book III
Chapters 15-23. Colorado Springs 1980
- HALPORN JAMES WERNER (trad.), De anima. Dans «Corpus Christianorum»,
Series latina, (96), Brepols, Turnhout 1973 [ Édition électronique
TLM / Université d'Indiana ( Epistola
XL: Boethio patricio Theodericvs rex, 87-91.)]
- MIGNE JACQUES-PAUL (1800-1875), Patrologiae cursus completus. Serie
latina [221 v.]. Petit Montrouge 1844-1855; Turnhout 1966, (59-60); Musica
(70), p. 1208-1212 [ Édition électronique TLM / Université
d'Indiana 570-473
( Epistola XL: Boethio patricio Theodericvs
rex) ; 1208-1212]
- MYNORS ROGER AUBREY BASKERVILLE (1903), Cassiodori senatoris
institutiones. Clarendon Press, Oxford 1937 (3e éd., 1963), p.
142-150 [ Édition électronique TLM / Université d'Indiana
142-150]
- ROUVILLE STÉPHANE DE (*1837), Cassiodore, de l’âme. Paris 1874
- WALSH PATRICK GÉRARD (trad.), Cassiodorus, Explanations of the Psalms
[3 v.]. Paulist Press 1990-1991
- Laudes (panégyriques royaux)
- Chronica
- Historia Gothorum (perdu, sauf un résumé de Jordanès (
De origine actibusque Getarum).
- Variae (lettres et actes officiels choisis)
- Ordo generis Cassiodororum
- Liber de anima (traité sur l'âme)
- Exposition psalmorum (commentaires sur les psaumes)
- Institutiones (traité des arts libéraux)
- Expositio Epistulae ad Romanos (reprise du commentaire de
Pélage sur les treize épîtres pauliniennes).
- Codex de grammatica
- Liber memorialis ou liber titulorum
- Complexiones apostolorum
- De Orthographia (compilation d'aiteurs)
- Historia ecclesiastica (
Historia tripartita)
- Antiquitatum Iudaicarum libri XXII (traduction de Flavius
Josèphe)
- Adumbrationes in Epistulas canonicas
- Commenta Librorum Regum.
- In propria IV evangeliorum (Commentaire de Saint Jérôme)
Études musicales
- ABERT HERMANN (1871-1927), Zu Cassiodorus. Dans «Sammelbände der
Internationalen Musik¬gesellschaft» (3) 1901-1902
- BAILEY R. N., Bede’s text of Cassiodorus commentary on the Psalms.
Dans «Journal of Theological Studies» (34) 1983, p. 189-193
- BERNHARD MICHAEL, Überlieferung und Fortleben der antiken lateinischen
Musiktheorie im Mittelalter. Dans Friedrich Zaminer (éd.), «Geschichte der
Musiktheorie» (3), Darmstadt 1990, p. 1-35
- BOWER CALVIN M. (*1938), An 11th-century Italian Gloss on Cassiodorus:
New Evidence Concerning Medieval Instruments. Dans «Festschrift für H.
Leuchtmann zum 65. Geburtstag», Tutzing 1993, p. 69-93 [la classification
des instruments]
- BRAMBACH WILHELM, Die Musiklitteratur des Mittelalters bis zur Blüthe
der Reichenauer Sängerschule. Dans «Mittheilungen aus der
Grossherzoglichen Badischen Hof- und Landesbibliothek» Karlsruhe 1883, p.
4
- CROCKER RICHARD L., Musica Rhythmica and Musica Metrica in Antique and
Medieval Theory. Dans «Journal of Music Theory» (2) 1958, p. 3
- DEUSEN NANCY VAN, Medieval Organologies: Augustine vs. Cassiodor on
the Subject of Musical Instruments. Dans Richard R. La Croix (éd.),
«Augustine on Music. Studies in the History and Interpretation of Music»
(6), Lewiston-Queenston 1988, p. 53-96
- EITNER ROBERT (1832-1905), Die Kirchentonarten in ihrem Verhältnisse
zu den griech. Tonleitern, nebst ihrer geschichtlichen Entwicklung. Dans
«Monatshefte für Musikge¬schichte» (4) 1872, p. 169-184, 189-206
- FRIHD AKE J., Cassiodorus digression on music, Var. II 40. Dans
«Eranos» (86) 1988, p. 43-51
- GÉROLD THÉODORE, Histoire de la musique des origines à la fin du XIVe
siècle. H. Laurens Paris 1936, p. 45, 129, 140, 161, 166, 222-226
- –, Les pères de l’Église et la
musique. Paris 1931
- HAPORN JAMES WERNER, Citations from the Canticum Canticorum and the
composition of the Expositio Psalmorum. Dans «Revue Bénédictine» (95)
1985, p. 169-84
- –, Pandectes, pandecta, and the
Cassiodorian Commentary on the Psalms. Dans «Revue Béné¬dictine» (90)
1980, p. 290-300
- –, The manuscripts of Cassiodorus
Expositio Psalmorum. Dans «Traditio» (37) 1981, p. 388-96
- HENRICI ERNST, Die Quellen von Notker’s Psalmen. Dans «Quellen und
Forschungen zur Sprach- und Culturgeschichte der germanischen Völker»
(29), Strassburg 1878
- JONES LESLIE W., The Influence of Cassiodorus on Mediaeval Culture.
Dans «Speculum» (20) 1945, p. 433-442
- KORNMÜLLER UTTO, Die alten Musiktheoretiker. Dans
«Kirchenmusikalisches Jahr¬buch» (1) 1886, p. 1-21; (2) 1887, p. 1-21; (4)
1889, p. 1-19; (6) 1891, p. 1-28; (18) 1903, p. 1-28;
- MACHABEY ARMAND, La notation musicale. Collection «Que sais-je?»
(514), PUF, Paris 1971, p. 48
- MONTICO MARIA GIOVANNI, Il valore psicagogico della musica nel
pensiero di S. Agostino e di altri filosofi cristiani (Boezio, Cassiodoro
e S. Bonaventura). Dans «Miscellanea Frances¬cana» (38) 1938, p.
398-410
- SCHMIDT KARL WILHELM, Quaestiones de musicis scriptoribus Romanis
inprimis de Cassiodoro et Isidoro (thèse). Darmstadt 1899
- SCHUBIGER ANSELM, Historische Irrtümer im Fache der Tonkunst. Dans
«Monatshefte für Musikgeschichte» (1) 1869, p. 127-134
- SOWA GEORG, Die Musikanschauung Cassiodors (thèse). Berlin 1953
- WANGERMÉE ROBERT, La musique flamande dans la société des XVe-XVIe
siècles. Édition Arcade Bruxelles 1965, p. 21, 21, 31
Autres études
- BARNISH SAM J. B., Maximian, Cassiodorus, Boethius, Theodahad: Poetry,
Philosophy and Politics in Ostrogothic Italy. Dans «Nottingham Medieval
Studies», 1990
- –, The Work of Cassiodorus After
his Conversion. Dans «Latomus» (48) 1989, p. 157-87
- BICKE E., Review of Mynors Cassiodori Institutiones. Dans «Gnomon»
(14) 1938, p. 322
- BILLANOVICH GIUSEPPE, I primi umanisti e le tradizioni dei classici
latini. Freiburg 1953 p. 5 et suiv.
- BRUYNE DONATIEN DE, Cassiodore et l’Amiatinus. Dans «Revue
Bénédictine» (39) 1927, p. 261-266
- CAMERON AVERIL, Cassiodorus Deflated. Dans «Journal of Roman Studies»
(71) 1981, p. 183-186
- CAPPUYNS MAÏEUL J., Cassiodore. Dans Baudrillart Alfred (dir.)
«Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastique», Paris, Letouzey
et Ané 1949, (11) p. 1349-1408
- CERESA-GASTALDO ALDO, Contenuto e metodo dell’Expositio psalmorum di
Cassiodoro. Dans «Vetera Christianorum» (5) 1968, p. 61-71
- CHAPMAN JOHN, Cassiodorus and the Echternach Gospels. Dans Revue
Bénédictine» (28) 1911, p. 382-95
- CHARLIER CELESTIN, Cassiodore, Pélage et les Origines de la Vulgate
Paulinienne. Dans «Stu¬diorum Paulinorum Congressus Internationalis
Catholicus» 1961 (2) p. 461-70
- CORSSEN P., Der codex Amiatinus undd er Codex grandior des
Cassiodorus. Dans «Jahrbü¬cher für protestantische Theologie» (17) 1891,
p. 611-44
- COURCELLE PIERRE, Les Lettres grecques en Occident. De Macrobe à
Cassiodore. E. de Boc¬card, Paris 1943
- FIACCADRI G., Cassiodorus and the School of Nisibis Dumbarton. Dans
«Oaks Papers» (39) 1985, p. 135-137
- FRANZ AYDOLPH M., Aurelius Cassiodorius Senator. Ein Beitrag zur
Geschichte der theologischen Literatur. Breslau 1872
- FRIDH AKE J., Contributions à la critique et à l’interprétation des
Variae de Cassiodore. Dans «Acta Regiae Societatis Scientiarum et
Litterarum Gothoburgensis», Humaniora (4), Göteborg 1968
- –, Terminologie et formules dans
les «Variae» de Cassiodore: études sur le développement du style
administratif aux derniers siècles de l’antiquité. Dans «Studia Graeca et
Latina Gothoburgensia» (2), Stockholm 1956
- GLADYSZ B., Cassiodore et l’organisation des écoles médiévales. Dans
«Collectanea theologica» (17) 1936, p. 51-69
- GRIOMONT J., Cassiodore et la transmission de l’héritage biblique
antique. Dans J. Fontaine & C. Pietri (éd.), «Le monde latin et la
Bible», Paris 1985, p. 143-52
- HAPORN JAMES WERNER, Methods of Reference in Cassiodorus. Dans
«Journal of Library History» (16, 1) 1981, p. 71-91
- –, Further on the early English
manuscripts of Cassiodorus Expositio Psalmorum. Dans «Classical Philology»
(80) 1985, p. 46-50
- HODGKIN THOMAS, The Letters of Cassiodorus. London 1886
- HOFINGER MAX. Cassiodors und Tertullians De Anima (thèse). Wien
1970
- HOUGHTON G. L., Cassiodorus and the Utrecht Psalter Illuminations.
Dans «Manuscripta» (23) 1979, p. 1-12
- JONES L., The influence of Cassiodore on medieval culture. Dans
«Speculum» (20) 1945
- LUDWIG GÜNTER, Cassiodor: Über den Ursprung der abendländischen
Schule. Frankfurt-am-Main 1967
- LUNDSTRÖM SVEN, Sprachliche Bemerkungen zur Historia Tripartita des
Cassiodorus. Dans «Archivum Latinitatis Medii Aevi» (Bulletin Du Cange,
23) 1953, p. 19-34
- MACINA R., Cassiodore et l’école de Nisibe. Contribution à l’étude de
la culture chrétienne orientale à l’aube du Moyen-Âge. Dans «Muséon» (95)
1982, p. 131-166
- MASAI FRANÇOIS (1909-1979), Cassiodore peut-il être l’auteur de la
Regula Magistri? Dans «Scriptorium» (2) 1948, p. 292-296
- MOMIGLIANO ARNALDO, Cassiodoro. Dans Ghisalberti Alberto M. (dir.),
Dans «Dizionario biografico degli Italiani», Instituto della Enciclopedia
Italiana, Roma 1978, (21) p. 484-504
- –, Cassiodorus and Italian Culture
of His Time. Proceedings of the British Academy (41) 1955, p. 207-245;
dans A. Momigliano, «Secondo contributo alla storia degli studi classici»,
Rome 1964, p. 191-229; dans A. Momigliano, «Studies in Historiography»,
London 1966, p. 181-210
- MOROSI R., L’attività del praefectus praetorio nel regno ostrogoto
attraverso le Variae di Cassiodoro. Dans «Humanitas» (27-28) 1975-1976, p.
71-96
- MORTET VICTOR, Notes sur le texte des Institutions de Cassiodore
d’après divers manuscrits. Dans «Revue de philologie» (24) 1900, p.
103-118; 272-81; (27) 1903, p. 65-78; 139-150; 279-287
- NEUGEBAUER OTTO (*1899), On the Computus Paschalis of Cassiodorus.
Dans «Centaurus» (25) 1981, p. 292-302
- NORDENFALK C., Corbie and Cassiodorus. Dans «Pantheon» (32) 1974, p.
225-31
- O’DONNEL J. JAMES, Cassiodorus. University of California Press,
Berkeley 1979
- PASCHALI G. J., Zu Cassiodors Institutiones (thèse). Marburg 1947
- PFERSCHY B. Formular und Formeln. Studien zur Typologie der Variae des
Cassiodorus Senator (thèse). Wien 1983 [232 p.]
- QUACQUARELLI ANTONIO, La elocutio di S. Agostino nelle riflessioni di
Cassiodoro. Dans «Augustinianum» (25) 1985, p. 385-403 & dans «Vetera
Christianorum» (25) 1988, p. 177-98
- –, Riflessioni di Cassiodoro sugli
schemi della retorica attraverso i Salmi. Dans «Vetera Christianorum» (25)
1988, p. 67-93
- ROCCA R., Cassiodoro e la historia ludorum. Dans «Romano-Barbarica»
(5) 1980, p. 225-237
- ROUGÉ JEAN, Sur un mot de Cassiodore: Exculcatoriae; Sculcatoriae;
Sulcatoriae. Dans «Latomus» (21) 1962, p. 384-90
- SAINTE-MARTHE F. DENIS DE (1650-1725), La vie de Cassiodore. Paris
1695
- SCHLIEBEN REINHARD, Cassiodors Psalmenexegese. Eine Analyse ihrer
Methoden als Beitrag zur Untersuchung der Geschichte der Bibelauslegung
der Kirchenväter und der Verbindung christlicher Theologie mit antiker
Schulwissenschaft (thèse). Tübingen 1970
- SIRAGO VITO ANTONIO, La Calabria nelle Variae di Cassiodoro. Dans
«Studi Storici Meridionali» (6) 1986, p. 3-27
- –, La Puglia nelle Variae di
Cassiodoro. Dans «Studi Storici Meridionali» (6) 1986, p. 131-57
- –, Il Samnio nelle Variae di
Cassiodoro. Dans «Studi Storici Meridionali» (6) 1986, p. 275-300
- –, La Campania nelle Variae di
Cassiodoro. Dans «Studi Storici Meridionali» (7) 1987, p. 3-22
- SORACI ROSARIO, Aspetti di storia economica italiana nell’ etá di
Cassiodoro. Catania 1974
- SZYMANSKI LADISLAS, The Syntax of the Nominal Forms of the Verb in the
Historia Ecclesiastica Tripartita of Cassiodorus-Epiphanius, Book I
(thèse). Washington (D.C.) 1955
- TRONCARELLI FABIO, Decora correctio: un codice emendato da Cassiodoro?
Dans «Scrittura e civiltà» (9) 1985, p. 147-68 [ms lat 5704, Roma,
Biblioteca Vaticana]
- –, Con la mano del cuore. L’arte
della memoria nei codici di Cassiodoro. Dans «Quaderni medievali» (22),
Décembre 1986, p. 22-58
- –, Tradizioni perdute. La
Consolatio Philosophiae nell’alto medioevo. Padova 1981
- VAN de VYVER ANDRÉ, Cassiodore et son Œuvre. Dans «Speculum» (6) 1931,
p. 244-292
- –, Les Institutiones de Cassiodore
et sa fondation à Vivarium. Dans «Revue Bénedictine» (53) 1941, p.
59-88
- VIARRE SIMONE, À propos de l’origine égyptienne des arts libéraux:
Alexandre Neckam et Cassiodore. Dans «Arts Libéraux et Philosophie au
Moyen-Âge», actes du 4e congrès international de philosophie médiévale
(1967), Paris 1969, p. 583-591
- VANDERSPOEL JOHN, Cassiodorus as Patricius and ex Patricio. Dans
«Historia (39) 1990, p. 499-503
- VIDÉN GUNHILD, The Roman Chancery Tradition: Studies in the Language
of Codex Theodosianus and Cassiodorus. Dans «Variae Studia Graeca et
Latina Gothoburgensia» (46), Göteborg 1984
- VISCIDO LORENZO, Segni critici nelle opere cassiodoree. Dans «Vetera
Christianorum» (21) 1984, p. 157-62
- –, De Vergilio apud Cassiodorum
adnotationes quaedam. Dans «Vox Latina» (27) 1991, p. 214-18
- WEBBER JOHN LESLIE, Notes on the Style and Vocabulary of Cassiodorus’
Institutiones. Classical Philology (40) 1945, p. 24-31
- WEISSENGRUBER FRANZ, Cassiodors Stellung innerhalb der monatischen
Profanbildung des Abendlandes., Dans «Wiener Studien» (80) 1967, p.
202
- –, Zu Cassiodors Wertung der
Grammatik. Dans «Wiener Studien» (82) 1969, p. 198-210
- –, Benutzung des Ambrosius durch
Cassiodor. Dans «Ambrosius Episcopus» (2), Milano 1976, p. 378-98
Dans les
Institutione (2, V), quelques paragraphes sont consacrés à la
musique. Cassiodore y rappelle l’invention de la musique par Pythagore
(D’après Gaudence). La musique comprend trois parties.
Musicae partes sunt tres; nam vel est illa Harmonica, vel Rhythmica,
vel Metrica. La musique harmonique est celle qui traite de l’acuité et
de la gravité du son. La musique rythmique traite de la bonne
relation à la parole. (
Rhythmica est, quae requirit in concursione verborum, utrum bene sonus,
an male cohaereat). La métrique traite de la relation avec les mètres
connus, par exemple l’épique, le iambe [une brève, une longue],
l’élégiaque, etc.
Il y a trois genres d’instruments de musique.
Percussions, résonants (tensibilia), soufflés (inflatile).
Parmi les percussions on trouve l’acitabula, de bronze
(dure, de cuivre : aena) et d’argent, d’où jaillissent les sons durs ou
les tintements suaves. Les instruments résonants sont faits de cordes
filées, on y trouve les diverses sortes de cythares. Les vents sont les
tibiae, (flûtes) calami, (instruments faits avecdes roseaux) organa,
panduria, (instrument courbé ?) etc.
Il y a six accords (Symphoniae)
Il y a 15 tons :
Le psaltérion : Le psaltérion, cet instrument beau de
son singulier, convient au corps du seigneur, car de même que celui ci
fait entendre sa voix de régions supérieures, de même celui-ci célèbre ses
glorieuses manifestations d’en haut. La cithare, par contre est le symbole
des vertus morales agissant ensemble. psalm 32.
De
musica, édition Martin
Gerbert, Scriptores ecclesiastici de musica sacra potissimum. Typis
San-Blasianis, 1784 (I), p. 15-19, réédité par Olms, Hildesheim, 1963 —
Caput V. Libri Cassiodori de artibus ac
disciplinis liberalium litterarum.
De musica.
1. Gaudentius quidam de Musica scribens,
Pythagoram dicit huius rei invenisse primordia ex malleorum sonitu, et
chordarum extensione percussa. Quam amicus noster vir disertissimus
Mutianus transtulit in latinum, ut ingenium eius adsumti operis qualitas
indicaret. Clemens vero Alexandrinus Presbyter in libro, quem contra
Paganos edidit, Musicam ex Musis dicit sumpsisse principium; Musasque
ipsas, qua de caussa inventae fuerint, diligenter exponit. Quae Musae
ipsae adpellatae sunt [apo tou masenein], id est, a quaerendo; quod per
ipsas, sicut antiqui voluerunt, vis carminum, et vocis modulatio
quaereretur.Invenimus etiam Censorinum, qui ad Q. Cerellium scripsit de
natali eius die, ubi de musica disciplina, vel de alia parte Mathesis non
negligenda disseruit: quoniam non inutiliter legitur, ut res ipsae
penetrabilius animo frequenti meditatione condantur.
2. Musica ergo disciplina per omnes actus
vitae nostrae hac ratione diffunditur. Primum, si Creatoris mandata
faciamus, et puris mentibus statutis ab eo regulis serviamus. Quidquid
enim loquimur, vel intrinsecus venarum pulsibus commovemur, per musicos
rhythmos harmoniae, virtutibus probatur esse sociatum. Musica quippe est
scientia bene modulandi: quodsi nos bona conversatione tractemus, tali
disciplinae probamur semper esse sociati: quando vero iniquitates gerimus,
Musicam non habemus. Coelum quoque et terra, vel omnia, quae in eis
superna dispensatione peraguntur, non sunt sine musica disciplina: cum
Pythagoras hunc mundum per Musicam conditum, et gubernari posse
testetur.
3. In ipsa quoque religione valde permixta
est; ut decalogi decachordus, tinnitus cytharae, tympana, organi melodia,
cymbalorum sonus; ipsum quoque Psalterium adinstar instrumenti musici
nominatum esse non dubium est: eo quod in ipso contineatur coelestium
virtutum suavis nimis et grata modulatio.
4. Nunc de Musicae partibus, sicut est a
Maioribus traditum, disseramus. Musica est disciplina vel scientia, quae
de numeris loquitur, qui ad aliquid sunt his, qui inveniuntur in sonis; ut
duplum, triplum, quadruplum, et his similia, quae dicuntur ad
aliquid.
5. Musicae partes sunt tres; nam vel est
illa Harmonica, vel Rhythmica, vel Metrica. Harmonica scientia est musica,
quae discernit in sonis acutum et grave. Rhythmica est, quae requirit in
concursione verborum, utrum bene sonus, an male cohaereat. Metrica est,
quae mensuras diversorum metrorum probabili ratione cognoscit; ut verbi
gratia, heroicum, iambicum, elegiacum, et caetera.
6. Instrumentorum musicorum genera sunt
tria : percussionale, tensibile; inflatile.
Percussionalia, ut sunt acitabula aenea et
argentea, vel alia, quae metallico rigore percussa, reddunt cum suavitate
tinnitum. Tensibilia sunt chordarum fila, sub arte religata, quae amodo
plectro percussa mulcent aurium delectabiliter sensum: in quibus sunt
species cythararum diversarum. Inflatilia sunt, quae spiritu reflante
completa, in sonum vocis animantur; ut sunt tibiae, calami, organa,
panduria, et caetera huiusmodi.
7. Restat nunc, ut de symphoniis dicere
debeamus. Symphonia est temperamentum sonitus gravis ad acutum, vel acuti
ad gravem, modulamen efficiens, sive in voce, sive in percussione, sive in
flatu. Symphoniae sunt sex :
prima Diatessaron,
secunda Diapente,
tertia Diapason,
quarta Diapason simul et
Diatessaron,
quinta Diapason simul et Diapente
sexta Disdiapason
Diatessaron symphonia est, quae constat ex
ratione epitrita sesquitertia, et fit ex sonitibus quatuor, unde nomen
accepit.
Diapente symphonia est, quae constat ex
ratione hemiolia sesquiplici et fit ex sonitibus quinque, unde etiam nomen
accepit.
Tertia Diapason symphonia est; quae etiam
diocto (quae per octo, scilicet tonos) dicitur, constat ex ratione
diplasia, hoc est dupla; fit autem per sonitus octo, unde et nomen
accepit, sive diocto, sive Diapason : quia apud veteres cytharae ex octo
chordis constabant. Diapason ergo dicta est, quasi ex omnibus sonitibus
constans.
Quarta Diapason simul et Diatessaron,
symphonia est, quae constat ex ratione, quam habet XXIV. numerus ad novem
numerum; fit autem ex sonitibus undecim.
Quinta, Diapason simul et Diapente, symphonia
est, quae constat ex ratione triplasia ([triplasia] seu tripla); fit autem
per sonitus duodecim.
Sexta, Disdiapason, id est, dupla diapason,
symphonia est, quae constat ex ratione tetraplasia ([tetraplasia]
quadrupla); fit autem per sonitus quindecim.
8. Tonus est totius constitutionis
harmonicae differentia et quantitas, quae in vocis accentu, sive tenore
consistit. Toni sunt quindecim
Hypodorius. Dorius. Hyperdorius.
Hypoiastius. Iastius.
Hyperiastius.
Hypophrygius. Phrygius.
Hyperphrygius.
Hypoaeolius. AEolius.
Hyperaeolius.
Hypolydius. Lydius. Hyperlydius.
Hypodorius, tonus est omnium gravissime
sonans, propter quod et inferior nuncupatur. Hypoiastius autem hypodorium
hemitonio praecedens.
Hypophrygius, est hypoiastium hemitonio,
hypodorium tono praecedens.
Hypoaeolius, est hypophrygium hemitonio,
hypoiastium tono, hypodorium tono semis praecedens.
Hypolydius, est hypoaeolium hemitonio,
hypophrygium tono, hypoiastium tono semis, hypodorium ditono
praecedens.
Dorius, est hypolydium hemitonio,
hypoaeolium tono, hypophrygium tono semis, hypoiastium ditono, hypodorium
duobus semis tonis, hoc est, diatessaron symphonia praecedens.
Iastius, est dorium hemitonio, hypolydium
tono, hypoaeolium tono semis, hypophrygium ditono, hypoiastium duobus
semis, hoc est, diatessaron symphonia, hypodorium tribus tonis
praecedens.
Phrygius, est iastium hemitonio, dorium
tono, hypolydium tono semis, hypoaeolium ditono, hypophrygium duobus semis
tonis, hoc est, diatessaron symphonia: hypoiastium tribus tonis,
hypodorium tribus semis tonis, hoc est, diapente symphonia
praecedens.
Æolius phrygium hemitonio, iastium tono,
dorium tono semis, hypolydium duobus (hypoaeolium duobus) semis, hoc est,
diatessaron symphonia: hypophrygium tribus tonis, hypoiastium tribus
semis, hoc est, diapente symphonia: hypodorium quatuor tonis
praecedens.
Lydius, est aeolium hemitonio, phrygium
tono, iastium tono semis, dorium duobus tonis, hypolydium duobus semis
tonis, hoc est, diatessaron symphonia: hypoaeolium tribus tonis,
hypophrygium tribus semis tonis, hoc est, diapente symphonia: hypoiastium
quatuor tonis, hypodorium quatuor semis tonis praecedens.
Hyperdorius, est lydium hemitonio, aeolium
tono, phrygium tono semis, iastium duobus tonis, dorium duobus semis, hoc
est, diatessaron symphonia: hypolydium tribus tonis, hypoaeolium tribus
semis tonis, hoc est, diapente symphonia: hypophrygium quatuor tonis,
hypoiastium quatuor semis, hypodorium quinque (praecedens).
Hyperiastius, est hyperdorium hemitonio,
lydium tono, aeolium tono semis, phrygium duobus tonis, iastium duobus
semis tonis, hoc est, diatessaron symphonia: dorium tribus tonis,
hypolydium tribus semis tonis, hoc est, diapente symphonia: hypoaeolium
quatuor tonis, hypophrygium quatuor semis, hypoiastium quinque tonis,
hypodorium quinque semis (praecedens).
Hyperphrygius, est hyperiastium hemitonio,
hyperdorium tono, lydium tono semis, aeolium duobus, phrygium duobus
semis, hoc est, diatessaron symphonia: iastium tribus tonis, dorium tribus
semis, hoc est, diapente symphonia: hypolydium quatuor tonis, hypoaeolium
quatuor semis, hypophrygium quinque, hypoiastium quinque semis, hypodorium
sex, hoc est, diapason symphonia praecedens.
Hyperaeolius, est hyperphrygium hemitonio,
hyperiastium tono, hyperdorium tono semis, lydium duobus tonis, aeolium
duobus semis, hoc est, diatessaron symphonia: phrygium tribus tonis,
iastium tribus semis tonis, hoc est, diapente symphonia: dorium quatuor
tonis, hypolydium quatuor semis, hypoaeolium quinque tonis, hypophrygium
quinque semis, hypoiastium sex tonis, hoc est, diapason symphonia :
hypodorium sex semis tonis (praecedens). Hyperlydius est novissimus et
acutissimus omnium, hyperaeolium hemitonio, hyperphrygium tono,
hyperiastium (lege tono semis, hyperdorium duobus tonis, lydium duobus
semis) hoc est, diatessaron symphonia: aeolium tribus tonis, phrygium
tribus semis tonis, hoc est, diapente symphonia: iastium quatuor tonis,
dorium quatuor semis, hypolydium quinque, hypoaeolium quinque semis tonis,
hypophrygium sex tonis, hoc est, diapason symphonia: hypoiastium sex semis
tonis, hypodorium septem tonis (praecedens). Unde claret, quoniam
hyperlydius tonus omnium acutissimus, septem tonis praecedit hypodorium
omnium gravissimum: in quibus, ut Varro meminit, tantae utilitatis virtus
ostensa est, ut excitatos animos sedaret, ipsas quoque bestias, nec non et
serpentes, volucres atque delphinas ad auditum suae modulationis
attraheret.
9. Nam ut Orphei lyram, Sirenarum cantus,
tamquam fabulosa taceamus: quid de David dicimus, qui aspiritu immundo
Saulem disciplina saluberrimae modulationis eripuit, novoque modo per
auditum sanitatem contulit regi, quam medici non poterant herbarum
potestatibus operari ? Asclepiades quoque medicus, maiorum attestatione
doctissimus, phreneticum quemdam per symphoniam naturae suae reddidisse
memoratur. Multa sunt autem in aegris hominibus per hanc disciplinam facta
miracula. Coelum ipsum, sicut supra memoravimus, dicitur sub harmoniae
dulcedine revolvi. Et ut breviter cuncta complectar, quidquid in supernis
sive terrenis rebus convenienter secundum Auctoris sui dispositionem
geritur, ab hac disciplina non refertur exceptum.
10. Gratissima ergo nimis utilisque
cognitio, quae et sensum nostrum ad superna erigit, et aures modulatione
permulcet; quam apud Graecos Alypius, Euclides, Ptolemaeus, et caeteri
probabili institutione docuerunt. Apud Latinos autem vir magnificus
Albinus librum de hac re compendiosa brevitate conscripsit; quem in
bibliotheca Romae nos habuisse, atque studiose legisse retinemus. Qui si
forte gentili incursione sublatus est, habetis hic Gaudentium Mutiani
Latinum; quem si sollicita intentione relegitis, huius scientiae vobis
atria patefacit. Fertur etiam latino sermone et Apuleium Madaurensem
instituta huius operis effecisse. Scripsit etiam et Pater Augustinus de
Musica sex libros, in quibus humanam vocem, rhythmicos sonos et harmoniam
modulabilem in longis syllabis atque brevibus naturaliter habere
monstravit. Censorinus quoque de accentibus voci nostrae adnecessariis
subtiliter disputavit, pertinere dicens ad Musicam disciplinam; quem vobis
inter caeteros transcriptum reliqui.
Localisation des livres
anciens imprimés
A : Wien, Österreichische Nationalbibliothek
B : Antwerpen, Stedelijke Bibliotheek - Bruxelles,
Bibliothèque Royale
D: Augsburg, Dominikanerkloster Heilig-Kreuz -
Aschaffenburg, Stiftarchiv-Bibliothek - Bamberg, Staatsbibliothek -
Bielefeld, Staatliches und Städtisches Gymnasium und Realgymnasium - Bonn,
Universitätsbibliothek - Berlin, Stadtbibliothek - Dortmund, Stadt- und
Landesbibliothek - Düsseldorf, Landes- und Stadtbibliothek - Eichstätt,
Bischöfl. Seminarbibliothek (in der Staatlichen Bibliothek) - Emmerich,
Bibliothek des Staatlichen Gymnasiums - Erlangen, Universitätsbibliothek -
Frankfurt am Main, Stadt- und Universitätsbibliothek, Musik- und
Theaterabteilung, Manskopfsches Museum - Freiburg i. B.
Universitätsbibliothek - Göttingen, Niedersächsische Staats- und
Universitätsbibliothek - Gaesdonck, Collegium augustinianum (früher Hülfs
Priester-Seminar) - Gaesdonck, Collegium augustinianum (früher Hülfs
Priester-Seminar) - Gießen, Bibliothek der Justus-Liebig-Univ. -
Heilbronn, Musiksammlung, Stadtarchiv - Heidelberg, Universitätsbibliothek
- Harburg, Fürstlich Oettingen-Wallerstein’sche, Bibliothek und
Kunstsammlung - Hannover, Niedersächsische Landesbibliothek - Koblenz,
Stadtbibliothek - Kiel, Universitätsbibliothek - Köln, Universität-und
Stadtbibliothek Lüneburg, Ratsbücherei und Stadtarchiv - München,
Musiksammlung der Bayerische Staatsbibliothek - München,
Universitätsbibliothek - Maria Laach, Bibliothek der Abtei - Marburg/Lahn,
Universitätsbibliothek - Mainz, Stadtbibliothek - Nürnberg, Bibliothek des
Germanischen Nationalmuseums - Nürnberg, Stadtbibliothek - Staatlische
Bibl., Passau - Stadtarchiv und Rats- und Konsistorialbibliothek,
Rothenburg/Tauber - Rottenburg, Bibliothek des Bischöflichen
Priesterseminars - Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek -
Tübingen, Universitätsbibliothek - Tübingen, Bibliothek des Wilhelmstifts
- Trier, Stadtbibliothek - Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek -
Wertheim/M., Kirchenbibliothek - Würtburg, Universitätsbibliothek -
Xanten, Stiftsbibliothek
DK : København, Det kongelige biblioteket- E :
Barcelona, Bibl. de la Universidad
F. : Amiens, Bibliothèque municipale - Carpentras,
Bibl. Inguimbertine - Cambrai, Bibliothèque municipale - Dijon,
Bibliothèque municipale - Lille, Bibliothèque municipale - Le Mans,
Bibliothèque municipale - Lyon, Bibliothèque municipale - Paris,
Bibliothèque de l’Arsenal - Paris, Bibliothèque Mazarine - Paris,
Bibliothèque de France. – Paris, Bibliothèque de l’Opéra - Rouen,
Bibliothèque municipale - Salins, Bibliothèque municipale - Vesoul,
Bibliothèque municipale
GB: Cambridge, Univ. Music Club - Cambridge, University
Library - London, British Museum - Oxford, Bodleian Library
I : Bergamo, Biblioteca Civica - Brescia, Bibl.
Queriniana - Como, Biblioteca comunale - Firenze, Biblioteca Marucelliana
- Firenze, Biblioteca nazionale centrale - Biblioteca comunale Ariostea,
Ferrara - Milano, Biblioteca Ambrosiana - Milano, Biblioteca nazionale di
Brera - Mantova, Biblioteca comunale - Modena, Biblioteca Estense -
Napoli, Biblioteca nazionale - Parma, Biblioteca del Conservatorio -
Palermo, Biblioteca comunale - Roma, Biblioteca Casanatense - Roma,
Biblioteca dell’accademia dei lincei e Corsiniana - Torino, Biblioteca
nazionale - Trento, Biblioteca comunale - Vicenza, Biblioteca comunale
Bertoliana - S : Stockholm, Kungliga Bibl.
US: Ann Arbor, Mich., William L. Clements Library
University of Michigan - Rochester, N.Y., Sibley Music Library, Eastman
School of Music - San Marino, Calif., Henry E. Huntington Library and Art
Gallery - Washington, D. C., Rare Book Collection, Library of Congress
Jean-Marc Warszawski
novembre 1995-12 juin 2006
|